HOLOCAUST

Dimension des Völkermords. Die Zahl der judischen Opfer des Nationalsozialismus door Wolfgang Benz (red.) 584 blz., R. Oldenbourg Verlag 1991, f 78,20 ISBN 3 486 54631 7

In het proces in Neurenberg tegen de belangrijkste Duitse oorlogsmisdadigers, in november 1945, meldde een voormalige hoge functionaris van het Reichssicherheitsamt, SS Sturmbahnfuhrer Dr. Wilhelm Hoettl, dat Adolf Eichmann hem had verteld dat tijdens de oorlog zes miljoen joden zouden zijn vermoord: vier miljoen in de concentratie- en vernietigingskampen en twee miljoen elders, voornamelijk in de Sovjet-Unie. Het getal zes miljoen is in de loop der jaren het symbool van de vernietiging van het Europese jodendom geworden. Afgezien van de "ontkenners' van de judeocide, een kleine groep pseudo-historici en extreem-rechtse activisten, wordt in de serieuze literatuur het getal van zes miljoen stilzwijgend geaccepteerd of, bij uitzondering voorzichtig genuanceerd.

Het precieze aantal slachtoffers is weliswaar niet bepalend voor de aard en omvang van de misdaad, maar het streven zowel de historische werkelijkheid te achterhalen als de opvattingen van de "ontkenners' te ontzenuwen, is voldoende reden om te pogen het aantal slachtoffers van de judeocide zo zorgvuldig mogelijk te bepalen. In Dimension des Völkermords doet een aantal vooraanstaande, voornamelijk Duitse historici een poging te komen tot een nieuwe berekening, op basis van gedetailleerd onderzoek naar de vervolging, deportatie en vernietiging van de joden in alle door de Duitsers bezette of aan Duitsland gelieerde Europese landen. Het resultaat is een bundeling van zeventien case-studies naar Duitse bezettingspolitiek en nationale medeplichtigheid, alle voor zover mogelijk gebaseerd op origineel bronnenmateriaal en op de meest recente stand van de wetenschappelijke discussie. Het geheel wordt voorafgegaan door een uitstekende inleiding van de samensteller van het boek, de historicus Wolfgang Benz.

Op basis van een nauwkeurige analyse van dezelfde onvolledige informatie en beperkte statistieken waarvan onderzoekers eerder gebruik hebben gemaakt, komen de auteurs van Dimension des Völkermords tot de vaststelling dat de judeocide inderdaad tusen de 5,3 en zes miljoen slachtoffers heeft geëist.

De verschillende bijdragen maken tevens helder dat de vernietiging van de Europese joden gedurende de Tweede Wereldoorlog weliswaar vanuit Berlijn is gestuurd en geleid, maar dat het lot van de afzonderlijke joodse gemeenschappen toch in sterkere mate dan vaak is verondersteld, werd bepaald door de opstelling van de niet-joodse omgeving en de nationale overheden. Zowel in Italië en Hongarije (tot aan de Duitse bezetting) als in Bulgarije en Roemenië (bondgenoten van Nazi-Duitsland maar niet bezet door Duitse troepen) zijn joden deels of zelfs goeddeels gevrijwaard gebleven van deportatie en vernietiging. Om uiteenlopende redenen hebben de autoriteiten zich gekeerd tegen de druk vanuit Berlijn en geweigerd hun "eigen' joodse onderdanen aan de Duitsers over te leveren. Er was daarbij sprake van politiek opportunisme. De autoriteiten erkenden de noodzaak om de westelijke geallieerden niet geheel van zich te vervreemden. Religieuze of humanitaire overwegingen speelden een rol, evenals de angst 's lands economische belangen te schaden door deportaties. Van invloed zijn bovendien het verzet en de vasthoudendheid van individuele, vooraanstaande politici geweest. Met de joden in de geannexeerde gebieden toonde men minder mededogen. Deze werden over het algemeen vrijwel onmiddellijk uitgeleverd.

Ten slotte bevestigen de verschillende bijdragen aan de bundel dat er een groot verschil bestaat in stand van onderzoek naar de judeocide in West-Europa en in Centraal- en Oost-Europa. In de meeste voormalige communistische landen hebben politieke beperkingen lange tijd ieder serieus debat onmogelijk gemaakt. De judeocide was een taboe. De opening van de archieven in deze landen zal ongetwijfeld van belang blijken voor de voortgang van het historisch onderzoek. Centraal- en Oost-Europa was de plaats van de misdaad, en het woongebied van de meeste slachtoffers. Een overwegend deel der joden werd vermoord op eigen bodem. Het zal echter nog wel even duren voordat nieuwe conclusies kunnen worden getrokken op basis van het onderzoek in deze voordien gesloten archieven - tot die tijd kan Dimension des Völkermords tot de standaardwerken over de judeocide worden gerekend.