CVSE; De staten in het Oosten

“Wie zullen er in de toekomstige CVSE allemaal om de tafel zitten? Ook Servië, Bosnië, Macedonië, Kroatië, Slovenië, de Kaukasische republieken, en Georgië?” Professor Baehr, deskundige op het gebied van de rechten van de mens, leek deze week op een studiemiddag van het Nederlands Helsinki Comité in een van de rijk gestoffeerde vergaderkamers van het Vredespaleis een spookbeeld op te roepen.

Als het aan Duitsland ligt zal die uitbreiding van de Conferentie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa spoedig werkelijkheid worden. De regering in Bonn wil zelfs nog verder gaan. Na de overwinning in de diplomatieke guerrilla om Kroatië en Slovenië erkend te krijgen door de Europese Twaalf, heeft minister Genscher van buitenlandse zaken zich een nieuw doel gesteld: opneming in de CVSE en de Noordatlantische Samenwerkingsraad niet alleen van de staten die in het vroegere Joegoslavië en op het Europese grondgebied van de vroegere Sovjet-Unie zijn ontstaan, maar van álle leden van het Gemenebest van Onafhankelijke Staten. Hij zou daarvoor al de zegen van Rusland hebben gekregen.

Nu de Sovjet-Unie niet meer bestaat lijkt het logisch de onafhankelijke staten die uit het communistische imperium zijn voortgekomen aan de borst te drukken. Ze zouden de afspraken die in CVSE-verband met de Sovjet-Unie zijn gemaakt kunnen overnemen en zo de continuïteit van het pan-Europese beraad veiligstellen. Verder zou deelneming aan het overleg een "opvoedende' waarde kunnen hebben voor de vaak onervaren politieke leiders en beginnende diplomaten in het Oosten.

Zal het zo uitwerken? Zal een CVSE waarvan Kazachstan, Kirgizië, Oezbekistan, Tadzjikistan en Turkmenistan deel uitmaken - afgezien nog van de vraag of deze vroegere Aziatische islamitische republieken van de Sovjet-Unie dat zelf nastreven - niet zo fundamenteel verschillen van de CVSE die we nu kennen dat deze club iets geheel anders wordt? De CVSE, die tot de val van het Sovjet-rijk alle Europese landen plus de Verenigde Staten en Canada omvatte, is weliswaar in de grond van de zaak een dynamisch en flexibel politiek proces. Maar de door Duitsland gewenste uitbreiding zou de besluitvorming, die nu al moeizaam verloopt, wel eens geheel kunnen verlammen.

Dat heeft te maken met de unanimiteitsregel die binnen de CVSE geldt. Eén deelnemer kan alles ophouden. Roemenië heeft hier ten tijde van het bewind-Ceausescu herhaaldelijk gebruik van gemaakt als het ging om afspraken over de rechten van de mens. Juist op dat terrein - met wapenbeheersing de kern van het CVSE-beraad - zijn problemen te verwachten als de islamitische republieken zouden toetreden.

Het pan-Europese stempel en de afbakening van het grondgebied van de CVSE is een volgend probleem. Noord-Amerika valt geografisch gezien ook buiten Europa, maar is cultureel en politiek verbonden met het oude continent. Ook al kan de formulering van het CVSE-territorium in de verdragen volgens volkenrechtskundigen zonder veel moeite worden aangepast, toetreding van de Aziatische republieken zou een precedent vormen en de deur kunnen openen voor bijvoorbeeld Noordafrikaanse landen die gefascineerd zijn door de Europese eenwording.

Op de komende ministersconferentie van de CSVE, eind deze maand in Praag, zal blijken of de Duitse plannen in goede aarde vallen. Daar zal de top van Helsinki worden voorbereid, die voor eind maart op het programma staat. Overigens zou deze in gevaar kunnen komen als resultaten bij de onderhandelingen over wapenvermindering in Europa (CFE) uitblijven.

Ook over een andere uitbreiding kan in Praag een pikante situatie ontstaan. Als de kwestie-Joegoslavië aan de orde komt zullen Duitsland en andere landen van de Europese Gemeenschap ongetwijfeld proberen de door hen inmiddels erkende vroegere deelrepublieken Slovenië en Kroatië de CVSE binnen te loodsen. Het federale Joegoslavië is echter nog steeds vertegenwoordigd en kan iedere beslissing blokkeren.

Gezien de kopzorgen die de nieuwe Oostelijke staten in de rest van Europa opleveren, is het niet verbazingwekkend dat de vraag steeds luider klinkt of de CVSE na de Koude Oorlog nog bestaansrecht heeft. Binnen het Nederlands Helsinki Comité, een groepering van particulieren die de CVSE-verrichtingen op de voet volgt, zijn de meningen verdeeld. Op de "hoorzitting' in het Vredespaleis over aanbevelingen voor de top in Helsinki bleek dat vrijwel iedereen de economische poot zou kunnen missen. Deze wordt al gedekt door organisaties als EG en OESO. Wapenbeheersing zou in CVSE-verband ook steeds overbodiger worden, zeker na de onlangs gevormde Noordatlantische samenwerkingsraad van de NAVO-lidstaten en Oosteuropese landen.

Dan blijven de rechten van de mens over - in CVSE-jargon de “menselijke dimensie” genoemd - en kan een forum ontstaan voor de bewaking van goede omgangsvormen tussen Vancouver en Vladivostok. Als de CVSE zich daarbij zou richten op de steeds brandender kwestie van de nationale minderheden en op dit vlak voor stabiliteit zou kunnen zorgen, is het bestaansrecht voorlopig verzekerd.