Thrillers van John Grisham en Elmore Leonard; Alligator in de achtertuin

John Grisham: The Firm. Uitg. Arrow Books, 421 blz. Prijs ƒ 19,95. John Grisham: De Firma. Uitg. Bruna & zn. Prijs ƒ 34,90. Elmore Leonard: Maximum Bob. Uitg. Penguin Books, 295 blz. Prijs ƒ 22,95. De Nederlandse vertaling verschijnt in april bij Holkema & Warendorf.

Eén van de literaire genres waarin het negentiende-eeuwse realisme een verrassende opbloei kent, is dat van de thriller. Steeds vaker verschijnen er romans op de bestsellerlijsten waarin het gaat om gedetailleerde beschrijvingen van bepaalde maatschappelijke milieus, gecombineerd met een hechte intrige om het geheel samenhang te geven. De gemiddelde lezer, onbekend met het reilen en zeilen in de vreemde wereld die geschetst wordt, krijgt een complete Teleac-cursus aan nieuwe informatie voorgeschoteld, maar omdat hij toch ook wil weten hoe het afloopt of wie het gedaan heeft, verveelt hij zich geen moment.

The Firm, het debuut van de Amerikaan John Grisham, varieert handig op het mega-succes van Scott Turows Presumed Innocent, het meest geslaagde voorbeeld van het realistische genre. De afgelopen jaren zijn er in het kielzog van die rechtbankthriller tientallen boeken verschenen waarin hetzelfde wereldje van louche, ongelukkig getrouwde aanklagers en corrupte, overspelige strafpleiters diende als decor voor een ongeloofwaardige ofwel een onbenullige plot. Ook in The Firm draait het om advocaten, maar Grisham heeft gelukkig een eigen verhaal te vertellen.

Het advocatenkantoor heet Bendini, Lambert & Locke, bevindt zich in Memphis en is niet gespecialiseerd in strafzaken, maar in belastingen. In het eerste deel van de thriller beschrijft Grisham uitgebreid hoe de jonge, sportieve èn ambitieuze Harvardstudent Mitchell McDeere geronseld wordt door de firma, die uitgebreide dossiers aanlegt over al het jong talent op de universiteiten. Vergeleken bij de ambities van de belastingadvocaten zijn die van de gemiddelde yuppie uiterst bescheiden: de firma is een materialistisch wahalla, waar iedere advocaat net voor hij zich dood gewerkt heeft, multi-miljonair is geworden en zich terug kan trekken.

FBI

Mitchell blaakt van ambitie en staat klaar om zich aan de moordende regime van de firma te onderwerpen en al zijn collega's in werkijver te overtreffen, wanneer er iets vreemds gebeurt: twee collega's van hem komen tijdens een werkvakantie op de Kaaimaneilanden om het leven onder mysterieuze omstandigheden. Juist wanneer hij zichzelf vragen over zijn werkgever begint te stellen, wordt hij benaderd door een man die zegt van de FBI te zijn. Die bevestigt zijn vermoedens: de firma is geen gewone firma. Vanaf dat moment ontwikkelt zich een gevaarlijk kat-en-muis-spelletje, waarbij Mitchell zowel de FBI als de mafia te slim af probeert te zijn.

Grisham doet zijn uiterste best de spanning erin te houden en schrikt er niet voor terug de lezer informatie te geven waarover zijn hoofdpersoon niet beschikt; een beetje flauw, maar het werkt wel. Ondanks alle technische informatie over het witwassen van zwart geld en uitgebreide beschrijvingen van het gesjoemel met belastingen door fiscale adviseurs, is het verhaal van The Firm eenvoudig; net zoals Presumed Innocent uiteindelijk niet veel meer is dan een (al te simpele) whodunnit, is Grishams boek welbeschouwd niets anders dan een aardige variant op de schelmenthriller waar Hitchcock zo van hield. McDeere probeert het er niet alleen levend af te brengen, hij wil er ook nog een paar miljoen dollar aan over houden en Grishams boek draait om de vraag of dat hem lukt.

Ironie

Het verschil tussen een boek als The Firm en de nieuwste thriller van Elmore Leonard, getiteld Maximum Bob, is zo groot dat je eigenlijk nauwelijks van hetzelfde genre kunt spreken. Leonard is wat mij betreft (en heel wat anderen) de onbetwiste meester van de moderne misdaadroman; als iemand de geest van het hedendaagse Amerika in zijn boeken heeft weten te vangen, is hij het. Dat doet hij niet, zoals veel van zijn collega's, door de Amerikaanse werkelijkheid nauwgezet en feitelijk te beschrijven; Leonard is allesbehalve een realist. In zijn thrillers herschept hij Amerika naar zijn eigen, door en door ironische beeld, zoals Dickens met het negentiende-eeuwse Engeland deed (de vergelijking is niet zo overdreven als ze lijkt).

In Maximum Bob beweegt Leonard zich op vertrouwd terrein. In de achtertuin van Bob Gibbs, een reactionaire rechter in Palm Beach County, Florida, wordt een meterslange alligator gevonden, die zijn vrouw Leanne, een voormalige zeemeermin in een plaatselijke onderwatershow, van schrik het huis doet verlaten. De relatie tussen rechter Bob, ook wel Maximum Bob genoemd omdat hij als het even kan de beklaagden de maximumstraf oplegt, en zijn vrouw, die na een eerdere traumatische ervaring met een alligator tijdens een optreden een spontaan paranormaal contact onderhoudt met het in 1855 gestorven plantageslavinnetje Wanda Grace, was toch al enigszins moeizaam, en al snel blijkt dan ook dat de rechter het beest zelf in zijn achtertuin heeft laten bezorgen. Hierdoor lijkt Bob Gibbs echter het ongeluk over zichzelf te hebben afgeroepen, want de aanslagen op zijn leven volgen elkaar snel op. Iedereen lijkt het plotseling op de botte, levensgenietende rechter gemunt te hebben.

Zoals in veel van zijn boeken legt Leonard ook in Maximum Bob schijnbaar achteloos een aantal verhaallijnen uit, die elkaar op de meeste onverwachte momenten blijken te kruisen en uiteindelijk allemaal samenkomen in een onafwendbare climax. In dit boek lukt dat hem niet op zo'n adembenemende manier als in zijn vorige, Get Shorty, vooral omdat hij er niet helemaal in slaagt de komische elementen goed samen te laten gaan met de tragische: de gedoemde liefde tussen de reclasseringsambtenaar Kathy en de aantrekkelijke politieofficier Gary wordt mooi beschreven, maar staat toch haaks op de hilarische wereld van rechter Bob, zijn mediamieke echtgenote en het groepje asociale recidivisten waarvan ieder afzonderlijk op zijn leven uit is. Dat neemt niet weg dat Maximum Bob alleen door Leonard zelf overtroffen kan worden.