SIMPELE VERTELLING VAN MILAN KUNDERA IN FILMVERSIE TE ZIEN; De futiliteit van het menselijk streven

De grap (Zert). Regie: Jaromil Jires. Met: Josef Somr, Jana Ditetova, Ludek Munzar. In: Amsterdam, Kriterion; Arnhem, Filmhuis.

Strikt genomen is De grap (Zert) geen verfilming van Milan Kundera's gelijknamige, eerste roman. Kundera schreef namelijk eerst, in 1966 al, het script van de film en werkte dat later uit tot de roman, die twee jaar later verscheen. In datzelfde jaar 1968 kon dank zij de Praagse Lente ook regisseur Jaromil Jires de film maken, die pas na de val van Dubcek uitkwam. Een erg brede verbreiding heeft De grap echter nooit gekregen. Wonderlijk genoeg heeft de anti-stalinistische strekking van de film Jires weinig parten gespeeld in de donkere periode die volgde; hij kreeg als een van de weinige regisseurs uit de Tsjechoslowaakse "nouvelle vague' toestemming door te werken en vervaardigde in de jaren zeventig en tachtig de ene kleurloze film na de andere.

Toen na de fluwelen revolutie De grap eindelijk in het westen bekeken kon worden, bleek de film de tand des tijds beter doorstaan te hebben dan menige ander "bevrijd' Tsjechisch meesterwerk uit het eind van de jaren zestig. Na in 1990 vertoond te zijn in het overzichtsprogramma in de Nederlandse filmhuizen, vertoonde de NOS De grap vorig jaar op televisie. Gelukkig vormde dat geen beletsel de film alsnog in distributie te brengen.

De kennis van Kundera's latere romans voegt aan de waardering voor De grap hoogstens de bevestiging van diens thematische consistentie toe. Ook in De grap spelen namelijk de confrontatie tussen platteland en stad, de ironische beschouwing van elke gewichtigheid en menselijk streven en natuurlijk de dwangmatige erotiek als quasi-bevrijding een belangrijke rol. Het tedere bevel "Kleed je uit!' zou zelfs letterlijk terug komen in De ondraaglijke lichtheid van het bestaan.

De grap is een simpele vertelling, die in flash-backs teruggrijpt naar het begin van de jaren vijftig, toen de hoofdpersoon, Jahn, uit de partij gestoten werd en zijn wetenschappelijke loopbaan moest verruilen voor werk in de mijnen. De reden was een humoristische ansichtkaart aan een vriendin, eindigend met de woorden "Leve Trotski!'. In die van fanatisme en intolerantie doortrokken jaren was echter zelfs de voor absurdisme gevoelige Tsjechische intelligentsia niet geamuseerd. De auteur werd aangeklaagd en voor het schervengericht gebracht. Jaren later, in een Moravisch stadje, waar net een folkloristisch feest gevierd wordt, ontmoet Jahn een radioverslaggeefster met de achternaam van zijn toenmalige verklikker. Het blijkt diens echtgenote te zijn en Jahn ontwikkelt een wraakzuchtig plan: door haar te verleiden kan hij haar man kwetsen.

Maar de werkelijkheid is altijd cynischer; de vrouw gaat gewillig op zijn avances in. Wanneer de echtgenoot arriveert, in gezelschap van een jonge minnares, is hij alleen maar dankbaar dat zijn vrouw ook weer even onder dak is. Er lijkt zich een melodrama te ontwikkelen, maar ook daarvoor ontbreekt het de betrokkenen aan moed en handigheid.

Kundera en Jires drijven niet alleen bitter de spot met de ontmaskerde idealen van het communisme, die noodzakelijkerwijs uitmondden in opportunisme en carrierezucht. Het is meer de futiliteit van het hele bestaan, die aangetoond wordt. Het miraculeuze van de film is dat dit sarcastische oordeel zo mild geformuleerd wordt. Mede door de voortreffelijke acteurs die de Tsjechische cinema van destijds telde alle rollen, van groot tot klein, zijn juweeltjes is De grap meer doortrokken van mededogen dan van woede.

Achteraf kan gesteld worden dat de essentie van de Tsjechische filmgolf in die compassie lag; helden en schurken heeft die (film)cultuur ons niet gebracht. De grap onderscheidt zich in dat opzicht weinig van de films van Forman, Menzel en Chytilova, de voormalige bentgenoten van Kundera en Jires. Het belangrijkste verschil is de helderheid van de stijl en de luciditeit van het oordeel. Een film over futiliteit hoeft zelf niet futiel te zijn, en daarom is De grap een van de beste Tsjechoslowaakse films uit de jaren zestig.