Anatomie als factor in carrière

In het bedrijfsleven weten maar weinig vrouwen leidinggevende posities te bereiken. Voor een loopbaan zijn de obstakels vaak te groot. Vrouwen moeten goochelen met verschillende rollen: carrièrevrouw, moeder en echtgenote.

Waar zijn de vrouwen in de hogere management functies? Wat is er met hen gebeurd? Waar verstoppen zij zich? Maar misschien stel ik de verkeerde vraag. Wellicht moet ik gewoon vragen of vrouwen ooit de kans hebben om de top te bereiken. En moeten zij speciale hindernissen nemen? Wat het geval ook moge zijn, het feit ligt er dat de vrouwen zeldzaam zijn in de hogere uitvoerende functies.

Voor mij is het aantal vrouwen dat bij INSEAD (Fontainebleau, Frankrijk) cursussen volgt een goede indicatie voor deze droeve stand van zaken. Bij het Advanced Management Program prijs ik mijzelf gelukkig als ik twee of drie vrouwen ontdek op een groep van 150 mannen. Dit illustreert zeer duidelijk dat het hogere management nog steeds in sterke mate een volmaakt mannelijke aangelegenheid is. Het is een ernstige zaak dat de helft van de potentiële beroepsbevolking wordt overgeslagen.

Fortune kwam onlangs tot de conclusie dat bij de grootste particuliere bedrijven in de Verenigde Staten vrouwen minder dan 0,5 procent van de hoogst betaalde managementbanen bezetten.

En de situatie is zeker niet beter in Europa, om van Japan nog maar te zwijgen. Gelukkig lijkt er enige beweging te komen. Dit jaar bij voorbeeld bestond negentien procent van de studenten uit vrouwen in mijn MBA klassen (toegegeven het is nog lang niet zoveel als de aantallen die men ziet in de Business Schools in de Verenigde Staten die meer in de contreien zitten van dertig tot veertig procent).

Waarom vinden wij zo'n klein percentage vrouwen in de hogere regionen van het management? Had Freud gelijk toen hij zei: “De anatomie bepaalt het lot”? Zijn er speciale redenen die deze lage aantallen verklaren?

Het is niet moeilijk mensen te vinden die willen speculeren over het waarom. Zij komen aandragen met een heel scala van argumenten: vrouwen hebben niet dezelfde motivatie als mannen; zij zien hun werk niet als carrière, maar meer als baantje; hun emotionaliteit verspert de weg naar de top; het gezin is belangrijker voor hen dan hun baan; zij maken geen deel uit van het "ouwe jongens' netwerk; het is moeilijker voor hen om een mentor te vinden.

Veel van deze argumenten illustreren de hardnekkigheid van stereotypes. Als we deze gedachtengang tot in het absurde doortrekken, komen we in feite uit bij zoiets als: de mannen in organisaties zijn logisch, rationeel, agressief, concurrerend en onafhankelijk. Zij bezitten de "juiste mentaliteit' - zij zijn degenen met de ware leidinggevende kwaliteiten. Dit geldt zeker niet voor vrouwen, die, gezien hun "natuurlijke' sociale rol, meer intutief, emotioneel, meegaand, coöperatief en verzorgend zijn. Zij zijn duidelijk veel geschikter voor de rol van ondergeschikte!

Pag 10:

Vrouwen zijn er niet op uit een imperium op te bouwen

Gedragen vrouwen zich werkelijk anders dan mannen? En als dat zo is, waarom is dit dan zo? Hoe begint het allemaal?

Een interessante studie die hierop enige antwoorden geeft, werd enkele jaren geleden gepubliceerd door Carol Gilligan van de Harvard School of Education. In haar boek In a Different Voice is het uitgangspunt dat vrouwen een meer verzorgende aard hebben dan mannen - geen grote verrassing voor de meesten van ons. De vraag blijft: waarom?

Gillian beweert, net als andere psychologen vóór haar, dat de fundamentele geslachtsidentiteit van meisjes voortkomt uit de beleving van zichzelf als hun moeder. Dit, in tegenstelling tot jongens bij wie de fundamentele geslachtsidentiteit wordt bepaald door precies het tegenovergestelde te zijn van hun moeder.

Klaarblijkelijk is het van belang voor mannen om een duidelijke breuk met hun moeder te forceren om daardoor hun eigen identiteit te bewijzen. Het psychologische eindresultaat is dat zij niet zo goed met intimiteit overweg kunnen; zij voelen zich er snel door bedreigd. Vrouwen daarentegen zijn bang voor onafhankelijkheid en geven zich derhalve meer moeite om de relatie te laten voortbestaan. Intermenselijke gevoeligheid, inlevingsvermogen, het delen en helpen hebben een meer centrale plaats in hun geestelijke wereld.

Natuurlijk is er een belangrijk element dat het proces van het anders zijn vergroot. Het feit dat vrouwen iets kunnen dat mannen niet kunnen, namelijk het baren van een kind. Ik heb het hier niet alleen over het feitelijke baren van een kind, maar over de hele voorbereiding daarvoor - het zich bewust zijn van de biologische klok en de zwangerschap met alle lichamelijke veranderingen - en het daaropvolgende voeden en verzorgen van kinderen.

Deze speciale fysiologische processen, te zamen met de eigen interpretatie van de ontwikkeling van hun geslachtsidentiteit, plaatsen verzorging en het onderhouden van relaties op de voorgrond voor vrouwen. In feite kunnen sommige vrouwen in het zakenleven zo in beslag worden genomen door het gaande houden van relaties dat zij merken dat zij de weg naar de top mislopen. Zij kunnen zo druk bezigzijn met reageren op non-verbale wenken en gemoedstoestanden dat de verwerking van meer feitelijke informatie daaronder lijdt. Mannen kunnen zich daarentegen in het geheel niet bewust zijn van dit soort informatie - onderlinge verhoudingen zullen me een zorg zijn!

Jammer genoeg kunnen zij zich dit, omdat de bedrijfscultuur waarin wij leven door mannen wordt gedomineerd, maar al te vaak permitteren. De goedkeuring gaat naar degenen die meer feitelijk zijn ingesteld.

Als er al niet genoeg problemen zijn voor een alleenstaande werkende vrouw, voor een vrouw die deel uitmaakt van een tweeverdieners-gezin zijn de zaken nog veel gecompliceerder. Hier zijn de sleutelwoorden overbelasting en stress. Veel vrouwen hebben het niet gemakkelijk. Wat het zo ingewikkeld maakt, is dat zij moeten goochelen met verscheidene rollen: niet alleen carrièrevrouw, maar ook moeder en echtgenote.

Bovenop de normale stress worden de vrouwen slachtoffer van het feit dat een opmerkelijk aantal mannelijke kaderleden zich nog steeds onprettig voelt met vrouwelijke collega's om zich heen. Wat de zaak nog erger maakt is dat veel vrouwen nu en dan zijn overgeleverd aan de een of andere vorm van ongewenste intimiteit. Of u het nu leuk vindt of niet, de sexuele dimensie is altijd aanwezig.

Maar dat is nog niet alles: veel vrouwen zijn een gevangene van hun eigen stereotype wat betreft de juiste manier van omgaan met hun man en kinderen.

Dit slaat vooral op vrouwen die zelf een moeder hebben gehad die de traditionele moederrol vervulde.

Bij al deze druk komt ook nog een rolconflict. Op het werk wordt de vrouw verondersteld concurrerend te zijn, een presteerder. Thuis daarentegen wordt ze verondersteld liefhebbend te zijn, een verzorgster. Hoe moet het als zij in de war raakt, de verkeerde hoed opzet en zich niet op de juiste manier gedraagt!

Bij het praten met vrouwen in het bedrijfsleven wordt het heel duidelijk dat "alles doen' geen gemakkelijke taak is - tenminste niet allemaal tegelijk. Zullen vrouwen ooit dezelfde kansen hebben als mannen om tijd te vinden om zich te ontspannen en ten volle van het werk te genieten? Tijd maken door het opgeven van slaap is niet het antwoord. En proberen om het allemáál te doen kan leiden tot een zich doorgedraaid voelen, met gevoelens van machteloosheid en gevoelens van onzekerheid die gepaard kunnen gaan met eten en drinken of roken, kwalen of medicijngebruik, zelfverloochening en depressie.

Waar leidt dit allemaal toe en wat kan er aan worden gedaan? Wat zijn de mogelijkheden? Een voor de hand liggende oplossing is dat de vrouwen trouw blijven aan de traditionele rol van huismoeder. Maar is dat realistisch vandaag de dag - kunnen vrouwen het zich verstandelijk en financieel veroorloven? Er is nog een mogelijkheid. Bepaalde vrouwen die, om welke reden dan ook, willen werken, zijn tot de conclusie gekomen dat het maken van carrière niet zo belangrijk is. Het is niet hun ambitie om aan de top te komen. (Dat kan natuurlijk een rationalisering zijn.) Zij kiezen voor een baan met een flexibel rooster om beter te kunnen schipperen met de eisen van het werk en van het gezin.

Tenslotte zijn er de ambitieuze vrouwen. Zij zijn het die (net als mannen) het allemaal tegelijk willen. Zij willen zowel een carrière als een gezinsleven. Ze zeggen dat ze bereid zijn om zich de opofferingen te getroosten die daarmee gepaard gaan. Maar er schuilt een adder onder het gras. Zij merken al heel snel dat als je een snel carrière makende leidinggevende werknemer wilt zijn het heel moeilijk zal worden om kinderen te hebben, ondanks de goede bedoelingen van hun echtgenoten om een handje te helpen.

Eén scenario voor vrouwen die een carrière en kinderen willen is dat van de twee workaholics met een betaalde hulp. Het probleem hier is dat het echtpaar moet beslissen of het echt wil dat hun kinderen worden opgevoed door een reeks huishoudsters of kindermeisjes. Het wordt een dilemma als men weet dat de eerste drie jaar van het leven van essentieel belang zijn voor de persoonlijkheidsvorming. En zelfs daarna, als de kinderen zichzelf kunnen redden, wat zijn de emotionele implicaties van het op de wereld zetten van sleutelkinderen, dat wil zeggen kinderen die zich na schooltijd zelf maar moeten zien te vermaken totdat de ouders thuiskomen? Wat te zeggen van de televisie als babysitter? Het laatste woord is nog niet gesproken over dit soort opvoedingspraktijken van kinderen.

Het is interessant op te merken dat vrouwen die op latere leeftijd terugkeren in het arbeidsproces vaak meer plezier hebben in wat ze doen dan de mannen in die leeftijdsgroep. Mannen hebben net de "beruchte' mid-life crisis achter de rug of zitten er nog midden in. Nog afgezien van de druk waaronder mannen staan, is het een periode waarin het idee dat organisaties piramides zijn hard aankomt - zij ontdekken dat er niet veel plaats is aan de top. Zij moeten leren leven met de teleurstelling die dit besef met zich meebrengt.

Een gevoel van afgebrandheid is niet ongewoon in deze fase van de carrière. Vrouwen die weer terugkeren in het arbeidsproces hebben daarentegen gewoonlijk een veel beter moreel, ze zijn hoopvol en lopen over van energie. Zij worden niet zoals mannen geplaagd door het gevoel te zijn uitgeblust.

Ook zijn er vrouwen die wel zijn geïnteresseerd in een carrière, maar die zich niet voegen in de gelederen van het bedrijfsmanagement. Zij zijn tot de conclusie gekomen dat een dergelijke positie hun niet genoeg flexibiliteit biedt. Deze vrouwen lossen het probleem op door te gaan doen wat zij zelf willen.

En vrouwen kiezen met groot enthousiame voor die mogelijkheid. In de Verenigde Staten starten nu drie keer zo veel vrouwen als mannen nieuwe ondernemingen. Zij drijven meer dan een kwart van alle éénpersoons-bedrijven van het land. De vrouwen in Europa lopen niet ver achter - we kunnen veel voorbeelden vinden. Waarschijnlijk is een van de meest bekende succesverhalen dat van Anita Roddick en de Body Shops. Haar bedrijf heeft filialen in 37 landen, en het is een van de meest winstgevende jonge ondernemingen op de Londense beurs.

Natuurlijk is Anita Roddick een uitzondering. De meeste nieuwe ondernemingen blijven klein. De vrouwen zijn er niet op uit om een imperium op te bouwen, zij proberen alleen om zichzelf te onderhouden. Deze vrouwen hebben het "moederspoor' verlaten. Zij hebben besloten om terug te keren in het arbeidsproces na hun kinderen te hebben opgevoed of na te zijn gescheiden. Gezien hun huidige toestand willen zij een flexibel rooster en de mogelijkheid om thuis te werken. Zij willen een nieuw evenwicht in hun leven brengen. Het natuurlijke resultaat van deze behoeften is een kleine onderneming.

Waar leidt ons dat naartoe. Hoe ziet de meest effectieve moderne vrouw eruit? Er bestaat een verband tussen haar kansen op succes in het bedrijfsleven en de samenstelling van het gezin waaruit zij komt. Ik heb ontdekt dat er meer vrouwen carrière hebben gemaakt uit gezinnen zonder zonen of waar de zonen in de minderheid zijn. Omdat zij geen broers hadden, hebben deze vrouwen wellicht een vertrouwelijke relatie opgebouwd met hun vader, die hoge verwachtingen koesterde van zijn dochter. Vaak zijn zij in hun jeugd een wildebras geweest. Het komt er op neer dat zij door de samenstelling van het gezin minder onderhevig zijn geweest aan de indeling in sociale stereotypen. Natuurlijk kan de hele gezinsconstellatie veranderen als er meer vrouwen de hogere managementsposities gaan innemen en nieuwe rolmodellen ontstaan.

Wat valt er nog meer te vermelden? Vrouwen die zich beter bewust zijn geworden van hun eigen capaciteiten zullen het beter doen. Om beter te kunnen functioneren is het van essentieel belang je eigen beperkingen te kennen. Bijzonder belangrijk is ook te weten hoe men prioriteiten moet stellen. Hier is een belangrijke factor de kunst om nee te zeggen zonder schuldgevoelens te hebben. Vast blijven zitten aan de rol van het "kleine meisje' en te wachten tot mannen het initiatief nemen is geen goed idee.

Een van de oorzaken van het "in moeilijkheden' geraken is dat vrouwen meer moeite hebben dan mannen om te delegeren. Tenslotte gehoorzamen brave kleine meisjes de bevelen, zij delen ze niet uit. Maar de tijd is gekomen om het scenario te wijzigen. Dat brengt met zich mee dat vrouwen ook moeten leren assertief en concurrerend te zijn, wat niet hoeft te betekenen dat zij hun "vrouwelijkheid' verliezen.

Natuurlijk kunnen bedrijven op andere manieren helpen. Het verschaffen van financiën voor kinderdagverblijven of verwijsdiensten voor kinderverzorging is een prima begin. Een echte hulp (maar ook heel duur) is een eigen crèche in het bedrijf. Het belang van de structuur van uitkeringen bij een bevalling en ouderverlof moet niet worden onderschat. Flexibele werktijden, deeltijdbanen, en duo-banen zijn ook creatieve manieren om de vrouwen aan het werk te helpen. Maar ik besef heel goed dat deze regelingen gewoonlijk geschikter zijn voor de lagere functies.

Gezien de trend naar plattere organisaties met de nadruk op training, team-work, het delen van macht en informatie, en netwerken, zullen de talenten van vrouwen op deze gebieden in hun voordeel uitpakken. De uitdaging voor vrouwen (en onthoud hier is een man aan het woord) is om het juiste evenwicht te vinden tussen tegenstrijdigheden als hardheid en vrouwelijkheid, concurrentie en zorg en feiten en gevoelens. Door dit te doen kunnen vrouwen de bestaande bedrijfscultuur grondig veranderen en humanere en creatievere organisaties in het leven roepen.

(© Vertaling Loes Vonk.)