Kerstmis in Moskou: het is wennen

MOSKOU, 7 JAN. Waar nog maar zo kort geleden witte letters op een rode achtergrond de eenheid tussen partij en volk bezongen, of de arbeidersklasse tot "hoger, sneller, beter' werken werd gemaand, hangt nu de tekst: “Gelukgewenst met het geboortefeest van Christus, onze Heer.” Want het is vandaag kerstmis in Rusland, in overeenstemming met de door de orthodoxe kerk gehanteerde Juliaanse kalender, die de religieuze feestdagen dertien dagen na die in het Westen doet plaatsvinden. Het reusachtige, vrome spandoek op de muur van het Lenin-museum bij het Kremlin is geenszins het enige in Moskou. De hele stad hangt vol met over de breedte van de straat gespannen kerstwensen, onveranderlijk in quasi-oudrussische letters.

De Russen hebben van hun regering vandaag zelfs een vakantiedag gekregen. In de afgelopen nacht zond de Russische televisie, live vanuit de kathedraal in Moskou, de nachtmis uit, waarbij de patriarch van Moskou en alle Russen, Aleksej II, het hoge feest inzegende. De televisiecommentator, zelf een priester, verontschuldigde zich bij voorbaat voor het feit dat hij veel door de koorzang heen zou praten, “maar hopelijk hebt u begrip voor het feit dat veel van onze landgenoten weinig weten van de inhoud van de liturgie”.

Hij hield woord, praatte overal voortdurend doorheen, maar maakte met geen woord melding van de aanwezigheid in de kerk van de Russische vice-president Aleksandr Roetskoj, een "rechtse' rivaal van president Boris Jeltsin. Toch werd Roetskoj, als meest prominente gast, door de beeldregie van de Russische televisie iedere vijf minuten prominent in beeld gebracht. Goed was te zien hoe de besnorde politicus, voormalig piloot van de Sovjet-luchtmacht in Afghanistan, aanvankelijk enigszins neutraal stond te kijken, maar zich naarmate de uren verstreken steeds veelvuldiger en enthousiaster ging bekruisen. Er was vannacht geen grote menigte op de been rond of zelfs n de kathedraal of andere kerken in Moskou, maar in de orthodoxe traditie is Kerstmis dan ook duidelijk het tweede religieuze feest, na Pasen.

Mogelijk zou president Boris Jeltsin vanmiddag aanwezig zijn op het Rode Plein, waar op initiatief van het Moskouse stadsbestuur en onder de titel "Het wonder van Kerstmis', een viering van prerevolutionaire allure werd gehouden.

Pag 5:

Rommelmarkt op Rode Plein

Er staan, in een terugkeer naar een eeuwenoude traditie, marktkraampjes op de plaats waar de laatste zeventig jaar nog slechts de atheïstische Sovjet-staat met militaire parades of zorgvuldig geregisseerde arbeidersmarsen de vooruitgang vierde. Ook nu wordt er trouwens een militaire parade gehouden, maar dan in Russische uniformen van 1912.

Het religieuze element ontbreekt niet op het Rode Plein: een metropoliet spreekt er een kerstwens uit en de gehele dag luidt de klok van de Vasili-kerk. Ook in de Russische steden Archangelsk, Vologda, Voronezj, Saratov en Jaroslavl zijn de gehele dag klokken te horen. De dag wordt met vuurwerk afgesloten. Dit alles buiten last van de Russische staatskas: de gehele viering wordt bekostigd door sponsors als het bedrijf "Sojoeztransekspo', de Russische handels- en energiebeurs, en het meubelmagazijn "Moskovski dom'.

Ook vorig jaar is Kerstmis in Rusland al onbekommerd gevierd, zonder de stillen van de politie en Komsomol die vroeger rond kerken waren geposteerd om op hoogtijdagen de medeburgers te wijzen op het bedenkelijk karakter van hun kerkgang. Maar de Russische overheid hield zich vorig jaar buiten de religieuze feestdag. De discussie in het Russische parlement over de vraag of orthodox-kerkelijke feestdagen vrije dagen van staatswege moeten worden, is trouwens nog niet geheel afgerond. Anders dan in het Russische rijk van vóór 1917 heeft de Russische federatie van nu immers geen staatskerk.

Omdat die Russische federatie een multinationale staat is, zullen er vermoedelijk voor de verschillende bestuurlijke eenheden verschillende vrije feestdagen komen, aldus leden van de "parlementscommissie voor gewetensvrijheid, religies en liefdadigheid'. Dat betekent bijvoorbeeld een vrije dag in Boerjatië en Kalmukkië voor boeddhistisch nieuwjaar (Sagalgan) op 4 februari, en in de overwegend islamitische gebieden vrij voor het Offerfeest.

Een recente opiniepeiling onder Russen over de vraag welke vroegere Sovjet-feestdagen zij willen inleveren voor een vrije dag op religieuze feestdagen, leverde trouwens een onverwacht enthousiasme voor de oude toestand op. Het populairst is "Overwinningsdag' op 9 mei, die 89,7 procent van de ondervraagden willen behouden. Na deze herdenking van de overwinning op Hitler-Duitsland volgt "Internationale vrouwendag' op 8 maart, met 78,6 procent. De eerste mei, dag van de internationale arbeiderssolidariteit, telt 61,5 procent voorstanders. Maar de herdenking van de Oktoberrevolutie op 7 november wordt nog maar door 48,9 procent van de inwoners van Rusland aan het hart gesloten. Toch vindt nog altijd 41,2 procent dat ook hier alles bij het oude moet blijven.

Inmiddels is het met de kerstviering, en meer in het algemeen met de religieuze dimensie in het Russische openbare leven, voor velen nog even wennen. Geen krantencommentator, radionieuwslezer of televisieomroepster die zich gisteren niet geroepen voelde om de kerstboodschap te verbinden met de weinig rooskleurige toestand waarin Rusland zich thans bevindt. Hoop en liefde, waren de meest gehoorde thema's en iedereen lijkt hier van mening dat het daaraan thans schromelijk ontbreekt.

Het Russische televisiejournaal verraste zijn kijkers met een priester die alle ellende in Rusland verklaarde uit het na 1917 ingevoerde ongeloof. Daarna volgde een reportage over een Moskouse kraamkliniek, waar op initiatief van een groep burgers voor het eerst een ikoon werd opgehangen. De directrice van de instelling dankte hartelijk voor deze geste, maar kon niet nalaten op te merken dat de heilzame werking van de ikoon op de bevalling moest worden gezien náást die van de vorderingen der moderne medische wetenschap. De zwangere vrouwen, naar Russisch gebruik geruime tijd voor de bevalling plat in bed gelegd, toonden zich aangenaam verrast.

Geen vrije dag is inmiddels voorzien voor het zogenoemde Oud-Nieuwjaar volgens de Juliaanse kalender op 13 januari.

Deze nieuwjaarsdag volgens de oud-Russische telling is voor veel Russen aanleiding de op 1 januari uitgebrachte heildronken nog eens dunnetjes over te doen. De zorgwekkende economische situatie met zijn hoge wodka- en champagneprijzen maakt de viering dit jaar echter problematisch.