Het glazen oog beschouwd

Het Glazen Oog, Spaarnestad Fotoarchief, Wijde Appelaarsteeg 10, Haarlem. T-m 28 februari. Open: werkdagen van 10.00-16.00 uur.

Een vrouw blaast op een buisje met op het uiteinde een oog. Ze houdt het oog precies boven de vlam van een brandertje en kijkt erbij alsof het haar eigenlijk verveelt. Ze blaast een glazen oog in een klein familiefabriekje in Londen, dat in 1937 al 150 jaar bestaat. De Londense ogen zijn over de hele wereld gebruikt. Haar grootvader maakte er zelfs een voor de Duke of Wellington.

De bizarre foto hangt op een kleine expositie in de hal van het Spaarnestad Fotoarchief in Haarlem, dat is gevestigd in een steegje achter het Concertgebouw. Er hangen nog zes foto's, gemaakt door een anonymus, van het familiebedrijfje dat werkte volgens een geheim procédé. Fraaie composities zijn het, met steeds die losse ogen als vervreemdend element. Ze liggen los op tafel, hangen aan het glasblazersbuisje boven het vuur of liggen keurig in het gelid in een soort "kijk'dozen.

Het Glazen Oog heet de expositie, de derde in een reeks, die fotograaf en publicist Leo Divendal samenstelde uit het oude Spaarnestad-archief, waarin rond de drie miljoen foto's worden bewaard. Het archief wordt beheerd door de Stichting Nederlands Foto- & Grafisch Centrum (NFGC) die voor conservering en exploitatie van de foto's zorgt. Met de exposities wil het Centrum de waarde van de collectie onder de aandacht van het publiek brengen.

De titel van de huidige tentoonstelling verwijst niet alleen naar de foto's van het ogenfabriekje, maar ook naar de lens van de camera, de ogen van de fotograaf en de ogen die hij fotografeerde. Het archief bleek veel moois rond dat thema te bevatten. Foto's van Louis van Paridon bijvoorbeeld die hij maakte voor de Katholieke Illustratie (een uitgave van Spaarnestad): een reclameschilder bezig met het schilderen van een gigantisch vrouwenoog, kijkende oudjes in een bioscoop, Italiaanse landarbeiders, een marktkoopman op de Vogelmarkt van Antwerpen.

Er zijn bevrijdingsfoto's van Wiel van der Randen waarop de glimmende vreugde-ogen in lachende gezichten schrijnend contrasteren met de lege blik van een kaalgeknipte met verf besmeurde "moffenhoer'. Van Inge Morath is er een vrolijke serie "masker-portretten' van kunstenaar Saul Steinberg. Hij trok met gezichten betekende papieren zakken over zijn hoofd en zette er ook een op de kop van zijn kat. Een zwoel vrouwenportret en foto's van een vrouw met haar baby'tje zijn van Sanne Sannes, en Johan van der Keuken maakte een beeldrijm van buste en model in het atelier van de beeldhouwer. Aangrijpend is ook de portretserie die Lord Snowdon maakte van de oude Strawinsky met bril en alpinopet.