Oekraïne en Gemenebest in verbitterd touwtrekken om leger

MOSKOU, 6 JAN. Twee brandende problemen zijn dit weekeinde in het Gemenebest van voormalige Sovjet-republieken pijnlijk aan het licht getreden: wat gebeurt er als het 3,7 miljoen man tellende Sovjet-leger, voornaamste erfenis van de voormalige supermacht Sovjet-Unie, op chaotische wijze uiteenvalt in onderdelen met wisselende, op territoriale of andere gronden tot stand gekomen loyaliteiten? En wat is de verhouding van de nieuwe Russische staat tot de voormalige Sovjet-strijdkrachten en de talrijke Russische kaders die zich in andere republieken bevinden?

Na een week verstoppertje spelen kwamen de spanningen dit weekeinde naar buiten: het botert geenszins op de as Moskou-Kiev en de inzet van het conflict is in dit stadium de belangrijke concentratie van voormalige Sovjet-troepen in de Oekraïne, de enige van de republieken in het Gemenebest die zich in bevolkingsaantal, economische hulpbronnen en strategische betekenis met de moloch Russische federatie lijkt te kunnen meten.

Toen de Oekraïne vorige week aankondigde van álle ex-Sovjet-militairen op haar grondgebied een eed van trouw aan de Oekraïne te willen eisen hield Moskou aanvankelijk zijn mond. Maar toen maarschalk Jevgeni Sjaposjnikov, de centrale commandant van wat eens het Rode leger was, dit weekeinde merkte dat het voor hem geen zin meer had om voor overleg naar Kiev te reizen, omdat er met de Oekraïense leiders niets meer te overleggen viel, barstte de bom.

“De situatie is kritiek”, aldus de maarschalk op een uitsluitend voor Russische journalisten toegankelijke persconferentie. De liquidatie van de Sovjet-strijdkrachten in hun huidige vorm zal twee of drie jaar duren, “de haast van de Oekraïense leiding getuigt van gebrek aan verstandhouding met de andere partners binnen het Gemenebest”. 75.000 Russische officieren, aldus Sjaposjnikov, bevinden zich in ernstige gewetensnood over de eis van de regering in Kiev alleen de autoriteiten van die republiek nog te gehoorzamen. Overigens is, volgens het persbureau Interfax, 44,5 procent van alle militairen op Oekraïens grondgebied Rus, om nog maar te zwijgen over de anderen die hun "thuisland' binnen de Russische federatie hebben. Oekraïense militairen maken in de Oekraïne maar 40,3 procent uit, een gevolg van de beproefde Sovjet-politiek in het verleden het risico van het ontstaan van "nationale legers' binnen de USSR te vermijden.

De volksgenoten in gewetensnood overspoelen, zo meldde het Russische televisiejournaal gisteravond, het Russische parlement in Moskou met bezorgde telegrammen. Vice-president Aleksandr Roetskoj, Afghanistan-veteraan en rivaal van president Boris Jeltsin, heeft zich aangesloten bij een beweging onder de volksvertegenwoordigers die Jeltsin inertie verwijt en een meer actief beleid ter bescherming van de Russische officieren in de Oekraïne eist.

Maar het meest onthullend voor de stemming onder de Russische parlementariërs was nog wel de verklaring van parlementsvoorzitter Roeslan Chasboelatov. “De strijdkrachten zijn tot stand gekomen onder overwegende steun van Rusland”, meende deze, implicerend dat Rusland de eerste rechten heeft bij de herverdeling van de Sovjet-strijdkrachten. “Met name alle marinevloten zijn aan Rusland onderworpen. Alle pogingen hen onder andere vlaggen te brengen zijn onrechtmatig. Al onze militairen moeten ervan overtuigd zijn dat zij zich onder bescherming van de Russische staat bevinden.”

De Oekraïense autoriteiten zien dat heel anders, bleek dit weekeinde in Kiev tijdens een persconferentie van de Oekraïense minister van defensie, Konstantin Morozov, zelf merkwaardig genoeg een Rus. Alle ex-Sovjet-militairen moeten de eed van trouw aan de Oekraïne zweren en zeggen dat zij “het volk van de Oekraïne eeuwig toegewijd zijn”. Wie daar geen zin in heeft mag de Oekraïne verlaten om elders verder te dienen, of moet de dienst verlaten.

De Oekraïense regering, aldus minister Morozov, blijft bij haar voornemen om vóór 1994 geen strategische kernwapens meer op haar territorium te hebben, in overeenstemming met de daarover eerder met de partners in het Gemenebest gemaakte afspraken. Maar de militairen van de "Strategische Rakettroepen', die in de Sovjet-structuur een apart "wapen' vormen en in de Oekraïne onder andere SS-20's in beheer hebben, moeten wel degelijk de eed van trouw aan de Oekraïne afleggen. En de Oekraïne eist ook de in Sebastopol gestationeerde Zwarte-Zeevloot, de Sovjet-tegenhanger van de Amerikaanse Zesde Vloot in de Middellandse zee met 300 vaartuigen en nucleaire onderzeeërs, geheel voor zich op.

Maarschalk Sjaposjnikov onthulde op zijn persconferentie in Moskou dat de Oekraïense autoriteiten de verbindingen tussen de legeronderdelen in de Oekraïne en de hoofdkwartieren in Moskou hebben verbroken, waarlangs een nucleaire- of andere alarmtoestand kan worden ingesteld. De Oekraïense overheid vindt dat de tot nu toe geldende militaire districten Kiev, Odessa en Zakarpatskaja niet langer bestaan, en dat alle mensen en materieel van de Sovjet-strijdkrachten daar zich nu onder haar jurisdictie bevinden.

Volgens Sjaposjnikov is een en ander een schending van de afspraken op de Gemenebest-top in Minsk vorige week, waar afgesproken zou zijn dat binnen twee maanden door overleg een oplossing wordt gevonden voor de afwikkeling van het militair verleden, en de wens van de zes republieken die een eigen leger willen. Volgens maarschalk Sjaposjnikov is dat laatste geen strijdpunt - Rusland heeft trouwens zelf ook plannen in die richting. Een Oekraïense Nationale Garde zou zonder problemen kunnen bestaan naast de ex-Sovjet-structuur, die geleidelijk zou worden afgebouwd of teruggetrokken, binnen een periode van twee à drie jaar.

Het heeft er veel van weg dat de Oekraïense "nationalisering' van Sovjet-strijdkrachten voor de generale staf in Moskou als een verrassing is gekomen. Volgens het persbureau Interfax heeft maarschalk Sjaposjnikov vorige week, toen de Oekraïeners hun plannen bekendmaakten, geen bevel doen uitgaan dat Gemenebest-militairen geen eed van trouw aan de Oekraïne mochten zweren, maar slechts bepaald dat een dergelijke eed gepaard moest gaan met een gelijktijdige eed van trouw aan het gemeenschappelijk commando van de ex-Sovjet-strijdkrachten in Moskou.

Niet bekend

De militaire problemen met de Oekraïne vormen mogelijk een topje van de ijsberg. Ook Wit-Rusland, Oezbekistan en Toerkmenistan hebben nu laten weten een eigen leger te willen vormen. De Oekraïne, Moldavië en Azerbajdzjan deden dat al eerder. Dat laat als ontplooiingsgebied voor de beoogde "Gemenebest-strijdkrachten' alleen nog de Russische federatie, Kazachstan, Armenië, Tadzjikistan en Kirgizië over. Maar niet overal gaat de reorganisatie met zoveel conflicten gepaard als in de Oekraïne: maarschalk Sjaposjnikov betoonde zich dit weekeinde tevreden over zijn besprekingen in de Wit-Russische hoofdstad Minsk, waar afspraken zijn gemaakt over overgangsperiodes en toekomstige onderhandelingen. En geen enkele republiek, afgezien van Rusland, is met de Oekraïne te vergelijken in aantallen en belang van troepen en bewapening.

Ten minste even ingewikkeld als voor de 75.000 Russische officieren in de Oekraïne zal de situatie vermoedelijk worden voor de naar schatting 106.000 Oekraïense officieren die elders in de voormalige USSR dienen. Volgens de voorzitter van de commissie voor defensie van het Oekraïense parlement, Vasili Doerdinets, hoopt men in Kiev dat zij in de Oekraïne nu het eigen leger komen versterken.

Op kleine schaal zijn mensen en materieel van de Sovjet-strijdkrachten inmiddels al betrokken bij de gewapende nationale conflicten in de Kaukasus, onthulde het legerdagblad Krasnaja Zvezda. Veel van de wapens die nu in de Georgische hoofdstad Tbilisi, Zuid-Ossetië of Karabach worden ingezet zijn afkomstig uit de voorraden van de ex-Sovjet-strijdkrachten, al of niet dankzij de tweehonderd overvallen op wapendepots die in 1991 in de Kaukasus werden geregistreerd. In Stepanakert, de hoofdstad van het omstreden Nagorny-Karabach, heeft een legereenheid zich niet op tijd kunnen terugtrekken richting Rusland, en zij wordt nu samen met de Armeense bevolking onder vuur genomen met van andere Sovjet-strijdkrachten afkomstige stukken artillerie.

Kennelijk aangemoedigd door het Oekraïense voorbeeld hebben nu ook de leiders van de Baltische republieken zich gemengd in het gevecht om de militaire erfenis van de Sovjet-Unie. Op hun topbijeenkomst dit weekeinde eisten de Esten, Letten en Litouwers niet alleen de versnelde aftocht van de ex-Sovjet-eenheden van hun gebied, maar ook achterlating van alle wapens, tanks en ander materiaal. Dat alles moet dan de opbouw van de eigen Baltische legers ten goede komen.

Foto: Een voormalige Sovjet-officier legt de eed van trouw aan de Oekraïense grondwet af. Tienduizend militairen hadden dat gisteren tijdens een plechtigheid in Kiev moeten doen; tweeduizend niet-Oekraïeners weigerden echter. (Foto Reuter)