Weer onder elkaar

We zijn weer onder elkaar. De dranghekken bij het ministerie van buitenlandse zaken, de extra vlaggemasten, ze kunnen weg. Portugal doet de komende zes maanden Europa; Nederland is weer gewoon Nederland. Minister Van den Broek mag in het kader van het Europees afkickprogramma nog zes maanden meehobbelen met zijn Portugese en Britse collega's, maar voor de overige ministers is het voorbij. Natuurlijk, Europa gaat ook voor hen door maar toch op een geheel ander niveau: het wordt weer aanschuiven op de internationale conferenties in plaats van leiding geven.

De meesten zullen er niet echt rouwig om zijn. Op een paar na dan: Van den Broek, Kok en Lubbers. Aan Van den Broek wordt, zoals gezegd, gewerkt. Hij is pas over een half jaar weer volledig op Nederland aangewezen. Zal die tijd voldoende zijn om de kater van het voorzitterschap te kunnen verwerken? Geen vredesakkoord in Joegoslavië, een akkoord over een Europese Politieke Unie met wel zeer veel kleine lettertjes en ook nog tijdens het voorzitterschap ettelijke malen links en rechts gepasseerd worden door de grote landen: niet echt een periode om als minister van buitenlandse zaken - geheel los van de schuldvraag - met trots op terug te kijken.

Stel dat het andersom was gegaan: dus wèl een akkoord in Joegoslavië, een grandioos succes in Maastricht en een onder voorzitterschap van Nederland eensgezind opererende en zelfbewuste EG, terwijl de wereld veranderde, wat zou er dan met Van den Broek zijn gebeurd? Was hij ooit - toen die "vervelende' paspoortzaak nog niet speelde - niet genoemd als kroonprins van Lubbers? Zes maanden "scoren' op het Europese vlak had hem weer terug in de race kunnen brengen, want zo verrukt is men binnen het CDA ook weer niet van Brinkman. Maar het is anders gelopen en nu rest Van den Broek niet veel anders dan het uitdienen van zijn ministerschap.

Wim Kok zal weinig tijd voor reflectie hebben. Het weer werken op de Nederlandse schaal is voor hem zeker even wennen. De onderhandelingen over de Europese Monetaire Unie in de diverse Europese hoofdsteden werkten voor hem zo langzamerhand als pure doping. Ze deden de aan Kok persoonlijk vretende WAO- annex PvdA-discussie even vergeten. Spontaan applaus krijgen van elf collega-ministers van financiën voor het bereikte resultaat over een monetaire unie is toch wat anders dan in een zaal in Assen te worden uitgemaakt voor verrader van het socialisme. Helaas voor Kok, maar ministers van financiën kennen geen "Trojka' dus zal hij er direct al weer aan moeten geloven. De partij roept voor de discussie over de verzorgingsstaat. Want zou hij geen leiding geven aan dat voor de PvdA zo cruciale debat? Vooralsnog is vooral de commissie van deskundigen onder leiding van de hoogleraar Wolfson actief. Alle "ins and outs' van het sociale zekerheidsstelsel zijn bekeken: “Het met de ANS (Arbeidsbureau Nieuwe Stijl) verlaten concept van sectorgewijze organisatie van de arbeidsbemiddeling dient geherintroduceerd te worden in de nieuwe reïntegratie- bemiddelingsorganisaties”, aldus één van de discusiepunten voor een onlangs door de commissie belegde werkconferentie. Dat zit dus wel goed. Het wordt ongetwijfeld een gedegen rapport dat de partij binnenkort krijgt voorgeschoteld.

Maar de PvdA-achterban wacht nog steeds op een nadere uitleg van de PvdA-leider van het begrip 'emancipatie in solidariteit' dat hij eind september op dat turbulente congres in Nijmegen introduceerde. Het was een enerverende toespraak die Kok daar toen hield, waar tal van zaken die volgens hem moesten veranderen werden aangestipt. Maar daarna werd het weer pijnlijk stil, terwijl de totaal gedesoriënteerde PvdA van de politiek leider zo graag eens zou willen horen h o e hij dan die nieuwe verzorgingsstaat vorm wil geven. Nadat Kok het vertrouwen van het speciale congres had gekregen, is hij wederom ondergedoken in de grijze bunker van het ministerie van financiën om pas half december in Den Bosch weer voor een gehoor van partijgenoten te verschijnen. Niet om te tonen dat hij leiding gaf aan de discussie over de verzorgingsstaat, maar om te waarschuwen dat eventuele fraude met WIR-claims tot op de bodem zou worden uitgezocht. Zo wordt het nooit wat.

Het zou geen kwaad kunnen als de "PvdA-strategen' (als die er nog zijn) eens te rade gingen bij het CDA. Ook die partij werd in 1983 kort nadat Lubbers met zijn "no nonsense-beleid' was begonnen met desastreuze opiniepeilingen geconfronteerd. Het CDA reageerde met de "permanente campagne' waarbij bewindslieden onder leiding van Lubbers het hele land doortrokken om de noodzaak van de pijnlijke maatregelen aan den volke duidelijk te maken. Het hielp zoals de verkiezingswinst van negen zetels in 1986 te zien gaf. Maar bij de PvdA overheerst kennelijk nog steeds de overtuiging dat de stemming in de partij per amendement veranderd kan worden. Of krijgen we, nu Europa voorbij is, alsnog een tournee van Kok door Nederland?

Ten slotte is er nog premier Lubbers. Hoe moet hij nu verder? Enkele weken voor de top in Maastricht, aan de vooravond van zijn ronde langs de Europese hoofdsteden om "te redden wat er nog te redden viel' kwam Lubbers en public met een ontboezeming. Ach ja, hij had zich natuurlijk wel eerder met het "Europa-dossier' willen bezighouden. Maar er was nu eenmaal die discussie tussen hem en Van den Broek geweest over het primaat van de buitenlandse politiek. Dat had bij hem in eerste instantie voor een zekere terughoudendheid gezorgd. Het was de manier van praten waarop Lubbers patent heeft: zalvend en tegelijk zo vilein. Maar inmiddels is het beeld daar: Lubbers voorkwam dat Maastricht een compleet fiasco werd. Altijd goed voor iemand die nog wat wil in Europa, nietwaar?

Qua timing is het voor Lubbers na Maastricht allemaal een stuk makkelijker geworden om de overstap naar de Europese Commissie te maken. Een nieuwe volwaardige Europese commissie zal pas op 1 januari 1995 aantreden. Vanaf 1993 zal een interim-commissie werken. De regeringsleiders zullen in dat geval de nieuwe voorzitter op hun halfjaarlijkse top van juni 1994 kiezen. Dat is een maand nadat in Nederland verkiezingen voor de Tweede Kamer zijn gehouden en Lubbers dus demissionair is, terwijl hij pas zes maanden later in Brussel hoeft te beginnen. Het past allemaal precies. Het enige dat Lubbers wel moet zien te voorkomen is dat er als gevolg van een kabinetscrisis voortijdig verkiezingen worden gehouden, maar wie anders dan hijzelf is voor die taak het beste berekend?

Het zou betekenen dat de overlevingskansen van het kabinet na Maastricht ook al om die reden flink zijn vergroot. Ten tijde van het Europees voorzitterschap maakt men geen kabinetscrisis zei menigeen, een half jaar geleden. Maar het is niet zo dat nu het voorzitterschap achter de rug is, de spanning in de coalitie opeens terug is. Integendeel, het is bijna angstwekkend rustig. Zolang binnen de lijnen van het regeerakkoord wordt geopereerd, kabbelt alles rustig door. De PvdA is druk bezig met zichzelf en ook het CDA zit op dit moment niet te wachten op een gang naar de stembus. Grote controversiële punten zijn er in tegenstelling tot een jaar geleden (toen het kabinet in de ban was van de Tussenbalans) niet echt. Er is wel genoeg te doen, maar zolang de coalitie als geheel daar nog niet rijp voor is, blijft het werk wachten.

Het probleem is veel meer dat Lubbers dreigt zich te gaan vervelen. Er zijn geen dossiers! En een Lubbers zonder dossiers is als een Gorbatsjov zonder land. Toen zich drie jaar geleden een soortgelijke situatie voordeed (de operatie Oort was toen net politiek afgehandeld) ontfermde Lubbers zich plotseling over de discussie over de omroep. Nu schijnt de reorganisatie van de rijksoverheid opeens een meer dan normale belangstelling bij Lubbers op te wekken. Politiek is dat echter tamelijk ongevaarlijk. En zo hoort het ook. Want Lubbers heeft nog ruim twee jaar te gaan.