Komedie naar Marivaux en De Sade; Expeditie naar het schemergebied achter de moraal

Voorstelling: Lustspel naar Marivaux-De Sade van Javier López Pinón. Toneelschuurproduktie. Regie: Javier López Pinón. Decor: Jan Klatter. Spel: Cas Enklaar, Elja Pelgrom, Lineke Rijxman, Oda Spelbos e.a. Gezien: 1-1, Toneelschuur, Haarlem. Nog te zien: aldaar t-m 4-1, daarna tournee.

"Sex: het woord bij de daad gevoegd' belooft de ondertitel van de komedie, waarmee de Toneelschuur in Haarlem het nieuwe jaar inluidt. De belofte wordt ingelost. De lichamelijkheid reikt niet verder dan hoog opgebonden borsten in strakke, door Carly Everaert ontworpen keurslijfjes, en een enkele tongzoen, de bespiegelingen over 's mens oerdriften leggen heel wat meer bloot. Lustspel, een tekstcompositie van regisseur Javier López Pinón op basis van Marivaux' La Dispute en De Sades Filosofie in de slaapkamer, handelt over het kwaad als voornaamste drijfveer van het individu.

Want seks en het kwade liggen in elkaars verlengde. Helaas is dat het geval - maar om dat oordeel is het Pinón niet begonnen. Zijn voorstelling is juist een expeditie naar het schemergebied achter de heersende moraal, Pinón stelt een open vraag. Het is een uitstekend idee, dat hij daarvoor te rade is gegaan bij Marivaux en De Sade. De laatste is een halve eeuw na de eerste geboren en dat tijdsverschil is aan hun werk af te zien. Marivaux legde in La Dispute mechanismen bloot die De Sade van een theorie voorzag. Lustspel toont overtuigend dat een schrijver van elegante komedies uit dezelfde bron kan putten als een voor pornograaf versleten libertijn.

Jan Klatter plaatst het experiment in een primitieve houten versie van een balzaal à la Versailles. Zijn decor is even mooi als effectief: het verbeeldt een nog onopgesmukte en nog niet door conventies geperverteerde oertoestand. En dat is precies waar Marivaux zijn personages in plaatst. De hoofdpersonen - twee mannen, twee vrouwen - zijn Kaspar Hausers avant la lettre. Ze kunnen spreken, maar van geslachtsverschillen en van de daaruit voortgevloeide morele wetten weten ze niets. Zij zijn in de letterlijke zin van het woord natuurlijk, een eigenschap die Klatter weergeeft met een "bosbeek', een houten goot in het centrum van de speelvloer.

"Natuurlijk' in de tijd van Marivaux is dat er tussen mannen vanzelfsprekend camaraderie ontstaat, tussen vrouwen splijtzwammig venijn en tussen mannen en vrouwen erotisch verlangen. Maar door De Sades teksten als een commentaar in het sprookje te monteren, verschuift Pinón het accent naar de motieven van menselijk gedrag. Net als die van De Sade zijn Marivaux' personages uit op eigen lustbevrediging, ten koste van de ander, dat spreekt voor zich. De lieftallige Eglé (Lineke Rijxman) wil Azor, maar liever nog Mesrin die zich juist bekend heeft tot haar rivale Adine (Oda Spelbos) - en het allerliefst wil zij beiden.

Aan dat verlangen moet zij vooral toegeven, houden De Sades personages Dolmancé (Cas Enklaar) en mevrouw de Sainte-Ange (Elja Pelgrom) Eugénie, het prille slachtoffertje van hun geilheid, voor. En moord, als het nodig is, waarom niet? Ieder middel is geoorloofd: die stelling heeft evenveel grond, of gezien de aard van de mens, zelfs meer grond dan de tegenovergestelde bewering.

Zoals Cas Enklaar zijn filosofie uitdraagt - met zijn krassende stem en een vileine blik - is er geen speld tussen te krijgen. Zijn optreden en dat van Pelgrom vormen dan ook de hoogtepunten van Lustspel, zoals ook De Sades tekst prikkelender is dan die van Marivaux. Naast de libertijnse brille lijkt het verhaal van de boskinderen bijna te lang uitgesponnen, de theorie wint het van de praktijk. Ook in het spel: de primitiviteit doet enigszins geforceerd aan. Maar dat is slechts een kleine kanttekening bij een interessante voorstelling, vol grillige perspectieven en kantelende gezichtspunten. Een antwoord wordt niet gegeven, maar de vraag wordt dwingend gesteld.