HET NIEUWE EUROPA

INTEGRATIE

Europese Unie - Één munt en één centrale bank voor de EG-landen aan het eind van de jaren negentig, gecombineerd met aanzetten tot een gemeenschappelijk buitenlands- en veiligheidsbeleid en - minus Groot-Brittannië - een gemeenschappelijk sociaal beleid en iets meer macht voor het Europese Parlement.

Europese Economische Ruimte - Één markt met vrij verkeer van personen, goederen, diensten en kapitaal voor de 380 miljoen Europeanen in de landen van de EG en de EVA per 1 januari 1993. Van de EVA-landen hebben Zweden en Oostenrijk het EG-lidmaatschap al aangevraagd, andere (Finland, Zwitserland) overwegen dit te doen.

Associatie - De tariefmuren tussen de EG en Polen, Tsjechoslowakije en Hongarije zijn ingrijpend verlaagd met de ondertekening van associatieverdragen, eind vorig jaar.

Veiligheid - De NAVO ontwikkelt zich als veiligheidsorgaan voor heel Europa. Polen, Tsjechoslowakije en Hongarije willen snel lid worden. Zelfs Rusland heeft zich als kandidaat-lid aangemeld. Voor het eerst hebben, op 20 december, de NAVO-landen samen vergaderd met de landen van het ex-Warschaupact over veiligheid in het nieuwe Europa, waartoe een Noordatlantische Samenwerkingsraad (NACC) is opgericht.

DESINTEGRATIE

Sovjet-Unie - Vijftien "nieuwe' staten zijn in de plaats gekomen van de Sovjet-Unie. Elf republieken vormen sinds 21 december een Gemenebest van Onafhankelijke Staten, met een minimum aan centraal gezag en nog veel (potentiële) conflictstof over economische en militaire samenwerking. De drie Slavische republieken - de Russische Federatie, Wit-Rusland en de Oekraïne - hebben hiertoe op 8 december het initiatief genomen, waarmee zij president Gorbatsjov en een nieuw Unieverdrag hebben uitgerangeerd. Gorbatsjov trad Eerste Kerstdag af. De vijf Centraalaziatische republieken - Kazachstan, Oezbekistan, Toerkmenistan, Kirgizië en Tadzjikistan - alsmede de Kaukasische republieken Armenië en Azerbajdzjan en de republiek Moldavië hebben zich bij het Gemenebest aangesloten. De drie Baltische republieken Estland, Letland en Litouwen hadden zich na de misluke "augustus-coup' afgescheiden. Hun onafhankelijkheid is inmiddels internationaal erkend. Georgië heeft begin vorig jaar een ultra-nationalistische president gekregen, Gamsachoerdia, wiens positie dezer dagen zwaar onder vuur ligt van rebellerende eenheden uit de Nationale Garde. De koers van het land is vooralsnog onduidelijk.

Joegoslavië - Burgeroorlog sinds 27 juli vorig jaar, begonnen met een aanval van het federale leger op de republiek Slovenië, die zichzelf - evenals de buurrepubliek Kroatië - onafhankelijk had verklaard. Na tien dagen strijd werd een bestand bereikt. Kort hierna begonnen het federale leger en Servische milities aan een veroveringsoorlog van de door Serviërs gedomineerde gebieden in Kroatië - Slavonië, Krajina en de Banja. De oorlog heeft inmiddels meer dan 10.000 mensen het leven gekost. Bemiddeling van EG en later VN hebben de strijd nauwelijks kunnen temperen. De EG kondigde op 16 december aan binnen een maand de onafhankelijkheid van Joegoslavische republieken te erkennen als deze voldoen aan een reeks voorwaarden. Slovenië en Kroatië zijn inmiddels erkend door Duitsland en een reeks andere (niet-EG-) landen. Macedonië en het door Servië ingelijfde Kosovo (overwegend bevolkt door etnische Albanezen) hebben gevraagd als onafhankelijke landen te worden erkend. Servië wil een "nieuw Joegoslavië' vormen met de republiek Montenegro en twee door Serviërs bewoonde gebieden in andere republieken die onlangs ook hun onafhankelijkheid hebben uitgeroepen: Krajina in Kroatië en "Servisch Bosnië'. Te vrezen valt dat de oorlog binnenkort overslaat naar de republiek Bosnië-Herzegovina, die voor bijna 20 procent uit Kroaten, ruim 30 procent uit Serviërs en ruim 40 procent moslims bestaat.

Azerbajdzjan - De in meerderheid door Armeniërs bewoonde enclave Nargorny-Karabach vormt een twistappel tussen Azerbajdzjan en Armenië. Armenië eist dit gebied niet langer op, maar verlangt respectering van de autonomie van de enclave, wat Azerbajdzjan afwijst. In de guerrilla in Karabach zijn de afgelopen twee jaar honderden mensen om het leven gekomen. Rusland heeft onlangs de ex-Sovjet-troepen uit het gebied weggehaald, waarna Azerbajdzjan eigen troepen richting Nagorny-Karabach heeft gestuurd.

België - Onverwacht grote winst bij algemene verkiezingen op 24 november voor het nationalistische Vlaams Blok ("Eigen Volk Eerst') dat zich openlijk tegen immigranten in Vlaanderen richt.

Bulgarije - Etnisch-Turkse Bulgaren eisen culturele rechten op en morrelen vooralsnog niet aan de grenzen van het land. Turks nationalisme wordt gevoed door felle anti-Turkse sentimenten in de Bulgaarse samenleving.

Duitsland - Bij geweld tegen buitenlanders zijn in Duitsland enkele tientallen doden en gewonden gevallen. Vooral in de voormalige DDR richt zich de woede, veroorzaakt door de economische terugslag als gevolg van de vereniging, tegen mensen uit Derde-wereldlanden.

Frankrijk - Het Front National van de extreem-rechtse politicus Jean-Marie Le Pen bepleit maatregelen om de gevolgen van de aanwezigheid van buitenlanders in Frankrijk te beperken. Politieke leiders van gematigd rechts, onder wie oud-president Giscard en oud-premier Chirac, vertonen de neiging Le Pens gedachtengoed over te nemen. Nationalisten op Corsica blazen nog regelmatig vakantiebungalows op om hun streven naar grotere zelfstandigheid van het eiland kracht bij te zetten.

Georgië - De fel-nationalistische president Gamsachoerdia heeft in de loop van 1991 een einde gemaakt aan de grondwettelijk gegarandeerde autonomie van drie belangrijke minderheden in de republiek: de Abchazen, de Adzjaren en de Osseten. In Zuid-Ossetië is sindsdien sprake van een guerrillastrijd die al aan enkele honderden mensen het leven heeft gekost. De Osseten willen zich losmaken van Georgië en zich aansluiten bij Noord-Ossetië, dat deel uitmaakt van Rusland.

Groot-Brittannië - Grote aarzeling over Europese integratie bij de Britse Conservatieven. Bij de afspraken, afgelopen december in Maastricht, hielden de Britten de boot af. Mislukte besprekingen met de pro-Britse protestanten en pro-Ierse katholieken in Noord-Ierland. IRA-geweld is opgelaaid: in 1991 jaar vielen er 75 doden, een record sinds vijftien jaar.

Italië - "Protestpartij' Lega Lombarda rukt op in Noord-Italië. De Lega wil een losse, federale staatsvorm, opdat geld uit het rijke noorden niet meer naar het arme zuiden stroomt. De partij keert zich tegen Rome, de mafia in Zuid-Italië en tegen immigranten.

Moldavië - Drie nationale minderheden verzetten zich hardnekkig tegen de onafhankelijkheid van Moldavië, waar voornamelijk Roemenen wonen. Zij hebben hun eigen woongebieden onafhankelijk verklaard: Oekraïeners en Russen hun "Dnjestr-republiek' rondom Tiraspol en de Gagaoezen de "Gagaoezische republiek' rondom Komrat. De minderheden willen ook niets weten van mogelijke aansluiting van Moldavië bij Roemenië. Bij strijd tussen Moldavische militairen en milities van de minderheden zijn vorig jaar enkele tientallen doden gevallen.

Oostenrijk - De extreem-rechtse FPÖ, geleid door populist Jörg Haider, heeft het afgelopen jaar zowel bij regionale als plaatselijke verkiezingen grote winst geboekt. In Wenen werd de FPÖ de tweede partij. Vrees voor de komst van meer Oosteuropeanen ligt hieraan ten grondslag.

Roemenië - De positie van de Hongaarse minderheid in Transsylvanië zorgt voor spanningen tussen Boedapest en Boekarest. De Roemeense Hongaren willen vooral onderwijs en cultuuruitingen in de eigen taal. Vooralsnog marginale anti-Hongaarse sentimenten winnen aan kracht onder Roemeense nationalisten. Boekarest claimt gebieden die het in 1940 aan de Sovjet-Unie is kwijtgeraakt: zuidelijk Bessarabië en noordelijk Boekovina, nu onderdeel van de Oekraïne. De republiek Moldavië moet zich uitspreken over aansluiting bij Roemenië, meent Boekarest.

Russische Federatie - Zoals de Sovjet-Unie is uiteengevallen, zo loopt ook de Russische Federatie het gevaar van versplintering. In de noordelijke Kaukasus heeft zich de autonome republiek Tsjetsjeno-Ingoesjetië onafhankelijk verklaard. Hier liggen de islamitische Tsjetsjenen overhoop met de Russen èn met de eveneens islamitische Ingoesjen, al tekent zich de laatste tijd een nieuwe, Tsjetsjeens-Ingoesjetische coalitie af tegen de Russen. Ook Tatarstan - de republiek van de islamitische Tataren die in het verleden Rusland vanuit het oosten hebben bedreigd - roert zich: het heeft formeel gevraagd als onafhankelijke republiek te mogen toetreden tot het Gemenebest, hoewel Rusland de Tataarse onafhankelijkheid niet erkent. Volkeren zonder eigen administratieve status, zoals de Kozakken van de noordelijke Kaukasus, eisen een autonoom gebied of een autonome republiek op. Wolga-Duitsers die door Stalin naar Centraal-Azië en Siberië zijn gedeporteerd, eisen herstel van hun toenmalige autonome republiek.

Spanje - Een nieuwe Spaanse grondwet is in voorbereiding waarin de zeventien provincies meer autonomie krijgen. Met name de "afscheidingsbewegingen' in Catalonië en Baskenland dwingen dit af. Het gewelddadige nationalisme van de Baskische afscheidingsorganisatie ETA vergt nog regelmatig slachtoffers.

Tsjechoslowakije - Oude Slowaakse weerstand tegen de rijke(re) Tsjechische landen wint aan kracht. Voor echte onafhankelijkheid van Praag is in Slowakije geen meerderheid te vinden, maar de Slowaakse politici roeren deze trom met verve, wat leidt tot algehele stagnatie bij de hervormingen in het land.

Turkije - Het begin december geïnstalleerde kabinet-Demirel heeft de Koerden in het zuidoosten van het land meer culturele vrijheden toegezegd. Bij de verkiezingen van van oktober vorig jaar heeft de fundamentalistische Welvaartspartij winst geboekt. De impasse in de kwestie-Cyprus, grote twistappel tussen Turkije en Griekenland, is ondanks zware inspanningen van VS en VN niet doorbroken.