Rusland riskeert grote onrust met prijsschok

MOSKOU, 31 DEC. Donderdag 2 januari zal de Russische regering een schok toedienen aan het economische leven van het land, en aan alle andere voormalige staten van de Sovjet-Unie. Ze zal de meeste prijzen vrijlaten in een economie die wordt beheerst door enorme produktie- en toeleveringsmonopolies die, afgezien van uiterlijke veranderingen, ongrijpbaar zijn geweest voor alles.

Het is zeker dat de prijzen drie keer zo hoog of hoger zullen worden, waardoor miljoenen mensen die al arm zijn tot nog grotere armoede zullen vervallen. Hierdoor wordt gewelddadige onrust uitgelokt in een stuurloze maatschappij.

De maatregel - genomen door ministers die denken dat zij in het gunstigste geval een paar maanden in de regering zullen blijven - is bedoeld om in één enkele reuzenstap een gedeelte van de economie te liberaliseren in de richting van echte markteconomie.

De bancaire en financiële structuur waarin de liberalisatie zal plaatsvinden, is een chaos. De Sovjet-staatsbank (Gosbank) is opgegaan in de Russische Centrale Bank die volgens een bericht van het persbureau Interfax nog een reserve aan roebels zou hebben van twee dagen. De Vnesjeconombank, de bank voor buitenlandse zaken die dienst doet als de schatkist voor harde valuta van de staat, is failliet en heeft de transacties met harde valuta opgeschort. De nieuwe commerciële banken floreren, maar hebben geen echte criteria voor het uitlenen van geld, weinig verplichtingen om verslag te doen en weinig harde valuta.

De regering heeft geen officieel programma op papier staan. Het Internationaal Monetaire Fonds (IMF) dat samen met de regering hard werkt aan de hervorming en deze in principe steunt, is bezorgd over het gebrek aan documentatie en kan onmogelijk de veranderingen goedkeuren voor ze over twee dagen van kracht zullen zijn.

De goederenproduktie in Rusland keldert al een jaar; de boeren houden de landbouwprodukten vast en de steden beginnen zich belegerd te voelen. Afgelopen vrijdag hield in St. Petersburg een menigte op de belangrijste straat, Nevsky Prospect, het verkeer tegen uit protest dat er nergens worst te koop was.

De vrije-markstinstellingen die de afgelopen twee tot drie jaar wel floreerden waren de coöperaties die bepaalde diensten verlenen of kleinschalig produceren; de commerciële winkels met een beperkte keuze aan goederen, waar ook een aantal artikelen uit het Westen te krijgen is tegen prijzen die veel hoger liggen dan in de kwijnende staatssector, en de goederenbeurs waar - ook tegen hogere prijzen - produkten in grote hoeveelheden worden gekocht. De meeste mensen haten al deze instellingen en denken - terecht - dat zij de goederen wegzuigen uit de staatssector.

Pag.19:

Russische ingreep werkt verwoestend

Er is maar een heel klein aantal mensen dat is opgeleid voor het leidinggeven, runnen en administreren van concurrerende bedrijven, het opzetten van computernetwerken of het nieuw leven inblazen van failliete bedrijven - zelfs voor het werken in winkels (de huidige uitgebreide staf verkopers doet heel weinig en is onbeschoft).

Spaargeld is opgeslokt door de inflatie en de vakbonden dreigen met stakingen.

Egor Gaidar, de vice-premier die verantwoordelijk is voor de hervorming en zijn collega's zijn tot de conclusie gekomen dat de toestand hopeloos is. Toch zijn ze vastbesloten door te zetten. Ongelovige staatsmanagers is verteld dat de regering voor de meeste prijzen geen plafond zal vaststellen. Ze zal de prijzen van brood, melk, wodka, babyprodukten, olie en olieprodukten, gas, communicatie en transport beheersen. Desondanks zullen die prijzen waarschijnlijk drie keer zo hoog worden.

Eind vorige week heeft de regering er een decreet doorgejaagd dat vanaf donderdag met parlementaire goedkeuring de privatisering toestaat van winkels, kleine en middelgrote ondernemingen en van een paar sectoren zoals de bouw. Het zal buitenlanders zijn toegestaan op gelijke voorwaarden deel te nemen als de Russen. Buitenlanders zullen door nog niet nader omschreven premies worden aangemoedigd verliesmakende bedrijven en half afgemaakte bouwwerken over te nemen. Ze zullen in staat zijn zich met speciale regeringsvergunning in te kopen in banken, verzekeringsmaatschappijen en handelshuizen.

De staatsinkomsten die in het afgelopen jaar sterk zijn gedaald door het niet betalen van belastingen, moeten weer op peil worden gebracht door een drastische BTW van 28 procent. Ondernemingen zullen winstbelasting moeten betalen van 32 procent. Deze maatregelen, gekoppeld aan de vermindering van voedsel- en andere subsidies, zijn er op gericht de begroting in het eerste kwartaal in evenwicht te brengen.

Na enige eerste aanwijzingen dat het harde valuta-regime zou worden verlicht is de regering toch gezwicht voor de verplichting om leningen aan te bieden en voedsel en apparatuur te importeren door nogmaals exporteurs te verplichten harde valuta aan de regering te verkopen tegen een kunstmatig laag gehouden koers (1,6 roebel voor een dollar). Daarnaast moet tien procent van de inkomsten in harde valuta worden verkocht aan de Russische Centrale Bank tegen markttarieven.

De pijn die wordt veroorzaakt door deze maatregelen is gemakkelijk waar te nemen. Een groot deel van de economie is bij voorbeeld nog gericht op wapenproduktie. Vanaf 1 januari 1992 zullen de orders aan de wapenindustrie worden teruggebracht tot - zo verwacht men - 12 procent van het niveau van vorig jaar (dat ook al 80 procent lager was dan het jaar daarvoor). Deze bezuinigingen betekenen wanhoop bij de ondernemingen rondom Moskou. De wapenproduktie is goed voor bijna 60 procent van de werkgelegenheid in het gebied rond Moskou.

Directeuren van wapenfabrieken zeggen dreigend dat zij raketten, tanks en munitie aan iedereen zullen verkopen die ervoor kan betalen. Door de huidige plannen zullen deze fabrieken moeten sluiten. En de werknemers zullen niets meer te doen hebben.

Voor de behoeftige werklozen is er een sociaal vangnet. Een minimuminkomen dat vorige maand rondom de 220 roebel zweefde (geïndexeerd naar voedselprijzen) is bedoeld om te voorzien in de allereerste levensbehoeften. Een werknemer die werkloos is geworden, krijgt drie maanden een ontslaguitkering waarna zijn inkomen gedurende een jaar zakt tot het minimum. Vrouwen met kinderen ontvangen ook een minimumuitkering en krijgen melk en kindervoeding gratis.

Om een beeld te krijgen van deze inkomsten: vlees waar moeilijk aan te komen is in staatswinkels kost op de vrije markt 50 tot 70 roebel per kilo in Moskou. Een brood kan nog gekocht worden voor minder dan 1 roebel en je kunt voornamelijk verrotte tomaten kopen voor 3 roebel per kilo.

In een land dat gewend is aan een vastgesteld en nauwlettend bewaakt systeem van officiële nominale inkomensverschillen, zijn de duizenden roebels die iedere maand openlijk worden verdiend door eigenaren van coöperaties en winkels, wisselhandelaren en straathandelaren niet te verteren. Toen ik kort geleden in een café in Moskou zat, zag ik twee jongemannen van hooguit twintig discussiëren over valutaschommelingen en opzichtig een dik pak honderdroebel-biljetten tellen terwijl een groep mensen door het raam naar hen staarde als zwervers uit een verhaal van Dickens.

De vrijlating van de Russische prijzen zal beslist leiden tot gelijksoortige liberalisaties in republieken die economisch en politiek gezien nog minder zijn voorbereid op zulke veranderingen. Als de andere republieken de prijzen laag houden, zullen hun schappen leeg worden gehaald door Russen die de grenzen overstromen om hun boodschappen te doen.

De Oekrane en Wit-Rusland trachten zichzelf te beschermen door waardebonnen te drukken om de roebel te vervangen door betaalcoupons. Dit initiatief maakt een eind aan de gemeenschappelijke roebelzone, maar zal wonderen doen voor de inflatie.

Is er enige hoop dat deze schokkende ingreep in de markt anders kan werken dan verwoestend? Geen enkele. De enige vraag is of de economie zich wel of niet kan herstellen op een nieuwe basis. “Alle hervormingen”, zei Gaidar zaterdag, “beginnen met de vrijlating van de prijzen. Als de prijzen niet in evenwicht komen, lukt dat met de rest ook niet.”

Hij en zijn collega's volgen een vrije-marktcredo dat in de afgelopen decennia is aangescherpt in debatten met Westerse neo-liberalen, wier opvattingen zij grotendeels hebben overgenomen. Nu moeten deze mensen hun ideeën in de praktijk brengen in een land dat psychologisch vastgeroest is in de meest veelomvattende plan-economie die ooit is gevestigd. Het is een sprong over verschillende ideologieën of systemen in bliksemvaart zonder tijd voor acclimatisering. Als de maatschappij dit aan kan en zelfs maar een beetje van het vereiste initiatief begint te tonen, zal dit een ongekende prestatie zijn. ©Financial Times. Vertaling Loes Vonk.