Praagse belevenissen

Op de tweede verjaardag van de fluwelen omwenteling - op 17 november - bracht president Havel met feilloos gevoel voor het juiste dramatische ogenblik zijn inmiddels befaamde boodschap uit waarin de vertegenwoordigende lichamen en politieke partijen vermaand werden om meer haast te maken met hun legislatief werk.

Het staatshoofd kondigde tevens een vijftal wetsvoorstellen aan die hem meer ruimte zouden geven bij het afkondigen van het referendum en hem in staat zouden stellen in noodgevallen per decreet te regeren, de kamers voortijdig te ontbinden en een nieuwe kieswet in te voeren.

Toen ik zijn boodschap hoorde moest ik denken aan een voetbaltrainer die in de pauze van de wedstrijd - als zijn club met 2-0 achterstaat - zijn mannen toespreekt. Een donderspeech dus, zij het fraai en beschaafd verwoord. Volgens mij zijn de verwijten ook niet helemaal te rechtvaardigen. De vier kamers met zeshonderdvijftig afgevaardigden, die de huidige federatie met zich meebrengt, zijn voor een land dat nauwelijks meer inwoners telt dan Nederland een niet te verantwoorden luxe. Niet alleen omdat hun onderlinge samenwerking veel te wensen overlaat maar ook omdat het ondoenlijk is om zulk een aantal redelijk bekwame parlementariërs op te brengen. De parlementaire democratie moet geleerd worden en dat kost tijd. Zelfs veel tijd.

Het gebrek aan ervaring, inefficiënte manier van beraadslagen, moeizame vorming van partijen en fracties hebben hier geruime tijd vertragend gewerkt. Aan de andere kant heeft men in een jaar tijds een flink pensum aan wetten en wetswijzigingen afgewerkt en voor het stagneren van de arbeid aan de herstructurering van de staat, de drie grondwetten en het Tsjechisch-Slowaaks staatsverdrag is de president minstens even verantwoordelijk.

Hoe dan ook, de studenten hebben de presidentiële boodschap aangegrepen om de fluwelen revolutie van '89 dunnetjes over te doen. Massale betogingen naar de Burcht en het Wenzelsplein, handtekeningenacties en proteststakingen vermengden zich met de herdenkingen van de bewogen Novemberdagen van destijds in een kleurrijk en aandoenlijk geheel. Althans in de Tsjechische republiek, de Slowaakse studenten doen ditmaal nadrukkelijk niet mee. Een faculteit in Bratislava, die zich aanvankelijk bij de actie had aangesloten, werd al spoedig teruggefloten.

Wat is hier ernst en wat is hier spel, is de vraag die mij reeds dagen bezighoudt. Hoewel het woord "ludiek' niettegenstaande zijn Latijnse wortel in Nederland is uitgevonden (althans zo komt het mij voor) zijn de Nederlanders met de Tsjechen vergeleken broodnuchtere realisten die elk soort poseren, opvallend gebaren en ceremonieel optreden als hinderlijke aanstellerij schuwen. Ongetwijfeld een calvinistisch trekje zal men (alweer) zeggen. In ieder geval zijn de Tsjechen anders en zulks als gevolg van de harde Contra-reformatie (1620-1777). In elk hunner schuilt een stukje komediant of, wilt u het eerbiediger, toneelspeler die zich als het hem uitkomt een bepaalde rol aanmeet en deze dan met verve en vol overtuiging - voor dat moment - speelt. De barok heeft het land destijds bezaaid met imposante bouwwerken, van paleizen en kathedralen tot snorkerige pestzuilen en theatraal gebarende heiligenbeelden die als het ware een machtige coulisse vormen voor de kerkelijke festiviteiten, bedevaarten en processies die met hun rijkdom aan tonen, kleuren en geuren op de deelnemers aan het schouwspel indruk moeten maken.

Maar ook het echte theater kwam toen aan bod. In het onderwijs van de paters-jezuïeten had het schooltoneel een belangrijke plaats en deze traditie zette zich voort in musikale vorm: opera's en oratoria evenals in het volkstoneel en de beroepsmatige dramaturgie in de schouwburg. De ongemeen rijke toneelcultuur van de Tsjechen weerspiegelt zich zoals gezegd in de gedragingen van de gemiddelde burger, in zijn geweeklaag, vreugde, boosheid en nogal opgeklopte ontboezemingen. Niet alleen echtelijke en burenruzies, ook politieke en wetenschappelijke controversen kunnen mateloos worden gedramatiseerd, hetgeen de buitenstaanders, vooral als zij een andere culturele achtergrond hebben, gemakkelijk op het verkeerde been kan zetten.

Niet zelden komt het immers voor dat een verbitterde confrontatie plotseling in een even pathetische verzoeningsscène omslaat. De Tsjechische dichter J.S. Machar karakteriseerde deze nationale eigenschap met de termen: francouzská uznetlivost a ruská milha (Franse opgewondenheid en Russische mist). Wat uiteraard niet zeggen wil dat een conflict dat als een ludiek gebeuren is begonnen voor de betrokkenen ook beheersbaar blijft. Soms slaan de stoppen door en dan is de ellende niet te overzien.

Welnu, dit volk heeft een beroemde toneelschrijver als president en dat merkt men bij elke gelegenheid. Havel treedt bij voorkeur op als staatsman op de internationale scène en bij diverse plechtigheden thuis. Voor de Praagse Burcht, waar hij uit bescheidenheid niet woont maar wel resideert, heeft hij ondere andere een ceremonieel ingevoerd van plechtstatige aflossing van de presidentiële wacht naar het voorbeeld van Buckingham Palace. Dat hij zich door zijn kanselier prins Karel Schwarzenberg overal laat begeleiden geeft zijn presidentschap een schier koninklijke allure. Toen hij de parlementariërs kapittelde trad de president op in de rol van een strenge, doch vooral bedroefde en teleurgestelde vader en hij deed dat meesterlijk. Zijn kritiek, bij latere optredens weer enigszins afgezwakt, heeft hem onder de burgerij veel bijval bezorgd. Wat van zijn legislatieve voornemens beklijft zal de toekomst leren. Op grond van eerder opgedane ervaringen lijkt mij enige scepsis wel op zijn plaats. En wat de studenten betreft, het is aandoenlijk om te zien hoe zij zich druk maken, dat de tv het een en ander heeft geregistreerd bracht hen in vervoering. Het heeft echter ook een nadelig effect. Op mijn colleges verschijnt nu maar de helft, een lot dat ik met andere collega's deel. Het is echt tijd om naar Nederland terug te keren.