Moet Nederland blijven bestaan?

Wat moet er van Nederland overblijven in het Europa van de toekomst? Heeft ons land nog bestaansrecht? Drieëntwintig opinies over de nationale identiteit en wat daarvan zeker behouden moet blijven: de herdenking op 4 mei, de taal, Ronnie Tober, de Nederlandse gehaktbal, het gekanker, de zwart-witte koeien, de handelsgeest, de SGP.

P.F. Thomése auteur

“Het voortbestaan van Nederland is nog maar een papieren kwestie. We zijn allang niet meer zelfstandig, de wereld is één groot tv-station geworden. Als je de grens met Duitsland overschrijdt gebeurt er niets. De wegen, de huizen, de hele ambiance is hetzelfde. Uit sentimentele overwegingen vind ik dat erg. We worden de provincie Holland. Het is te weinig. Maar het is te laat.

Onze kneuterige, knullige identiteit geeft ons een plaats in de wereld. We zijn een lelijk en kleurloos land. Ons gebrek aan illusie en exotisme is zo totaal dat het niet verzonnen kan zijn. Dat schept een band. Zo'n Van den Broek die domme dingen doet, de SGP, de EO - ik wil ze niet verliezen. Ze bestaan nog wel, maar zijn nu reeds van vroeger. En alles van vroeger is jammer.''

E. van Eeghen ondernemer

“We zijn toch een speciaal volk. Op het gebied van de financiële economie, het internationale recht, de landbouw en de kunst spelen wij een belangrijke rol. Het zou jammer zijn als die invloed verloren ging. Dat we steeds meer een onderdeel vormen van een groter geheel is op zichzelf geen slechte zaak als het total management maar in orde is.

Ons probleem is dat er niet hard genoeg wordt gewerkt. Weet u waarom Nederlandse baby's huilen? Omdat ze geboren zijn met een schuld van meer dan 20.000 gulden. Werkende Nederlanders moeten te veel niet-werkende Nederlanders onderhouden, dat kan zo toch niet voortduren? Vergeleken met het buitenland zijn onze staatsschuld en de kosten van ons sociale stelsel volledig uit de hand gelopen. We zijn ziek, zegt Lubbers, maar zelf houdt hij die ziekte al meer dan tien jaar in stand. Als ik een ambtenaar opbel, is hij met vakantie of met de VUT. Ik ben nu 71 maar ik sta nog altijd iedere dag om kwart voor zeven op.

We onderschatten onze eenheid. Pas bij wedstrijden van het Nederlands elftal kent iedereen opeens het Wilhelmus. Ik ben er absoluut niet bang voor dat Nederland zal verdwijnen. We zijn altijd een open land geweest en zijn gewend om de goede elementen van buitenlandse culturen over te nemen. Het grootste gevaar van de Europese integratie zit hem dan ook meer in de discrepantie tussen de verschillende Europese staten. We moeten het tempo van de realiteit volgen en niet te hard van stapel lopen.''

G.J. Dröge tv-maker

“Ik hecht aan de koningin, de klederdracht, het volksdansen, de zwart-witte koeien, de KRO, onze humor, de dijken. Die moeten allemaal blijven, voor de show, de Hollandse geest of onze identiteit. Maar daarvoor hebben we de staat der Nederlanden niet meer nodig. Zo'n ministerie van defensie, dat kan toch best weg? We hebben straks alleen nog een soort plaatselijke regering nodig, met een paar wethouders die erop toezien dat iedereen rechts rijdt. Het Binnenhof kan moeiteloos verdwijnen. Trouwens, ze hadden toch al besloten er een balzaal van te maken?”

H. Bomers bisschop van Haarlem

“Zeker, het Engels is in opmars en zal het Nederlands misschien ooit bedreigen. Maar ik hoop dat onze eigen taal en cultuur mogen blijven. Onze geestelijke waarden zijn niet typisch Nederlands want ze zijn ten diepste verankerd in het Europese christendom en humanisme.

Vele oorlogen waren nodig om de huidige Europese grenzen vast te leggen en nu gaan we dat allemaal weer afbreken, onder meer via eindeloze vergaderingen. De mens is een merkwaardig wezen.

Over de Europese integratie ben ik optimistisch, ik voorzie zelfs mogelijkheden om de invloed van de Nederlandse cultuur uit te breiden naar Wallonië, de Duitse grensstreken en Noord-Frankrijk. Of dat ook onder de huidige minister van WVC het geval zal zijn, valt te betwijfelen.''

H. Righart politicoloog

“Ik heb zojuist het manuscript afgerond voor een boek met de titel "Het einde van Nederland?', waarbij je dat vraagteken moet zien als een verplichte wetenschappelijke aarzeling.

Ik denk dat er een verband is tussen het einde der ideologieën, het milieuvraagstuk en onze onduidelijke nationale identiteit. Het milieuvraagstuk heeft het einde van de ideologieën versneld. Tegelijk schreeuwt het vraagstuk om een ander optreden van de overheid dan nu in de mode is: regulerend, sturend.

Maar het komt er niet van, mede omdat we zo'n onduidelijke nationale identiteit hebben. En dat heeft weer alles te maken met onze verzuilde geschiedenis. De katholieke, protestante, liberale en socialistische zuil hadden vroeger hun geheel eigen opvattingen van wat "de goede, juiste Nederlander' was. Onze identiteit was verkaveld, gesegmenteerd. Met het wegvallen van de verzuiling is ook onze identiteit verdwenen. Kijk maar naar de discussie die de laatste jaren over ons nationale profiel is gevoerd. Er wordt verwezen naar de taal, de kunsten, de cultuur - maar niemand komt met een historische verklaring voor onze eigenheid. Die is er namelijk niet meer, die zijn we vergeten, of we willen haar niet meer kennen: Nederland is al beëindigd.

En het vreet niet aan ons. Het heeft ook voordelen. Zo zullen vreemdelingenhaat en racisme hier nooit kunnen opleven met een beroep op een nationalistische traditie, zoals je dat bij het Vlaams Blok heel duidelijk ziet. En je hebt hier geen onzinnige discussies over het voortbestaan van de gulden of de noodzaak Hollandse hutspot uit de klauwen van Europa te redden.

Maar het nadeel is dat we met lege handen komen te staan. We leven in een vacüum. We voeren momenteel een minderhedendebat zonder kop of staart. Lubbers begint over een volledig achterhaald verzuild concept, Bolkestein stelt dat buitenlanders moeten integreren, maar hij zegt er niet bij waarin dan. Dat valt namelijk niet te zeggen. We hébben niets meer om in te integreren.

Op zichzelf is het niet erg dat Nederland is verdwenen. Het enige is dat we niet weten wat ervoor in de plaats komt. En dat is toch wel een beetje onheilspellend.''

H. van Breukelen doelman

“We hoeven niet bang te zijn voor verdere Europese integratie. Wij zijn niet het type mensen dat zich laat opslokken. We zullen ons kritisch karakter behouden. En dat is maar goed ook. Het kan andere landen ook wakker schudden. Misschien nemen ze ons niet altijd even serieus maar ik vind het prettig dat we op zijn tijd toch flink wat roepen. Anders gaan de grote landen het uitmaken. We zijn te eigenzinnig om een soort Duitse deelstaat te worden.

Nederlanders zitten gek in elkaar. We zijn totaal niet bang om onze mening te uiten maar aan de andere kant zijn we juist te bescheiden ten aanzien van wat we bereikt hebben.

Als ik kijk naar onze milieupolitiek zijn we voorlopers in de hele wereld. We mogen trots zijn op onze handelsgeest en ons maatschappelijk bestel. Die moeten we behouden. We moeten meer aan ons welzijn dan aan welvaart denken. Juist bezuinigingen op onderwijs, gezondheidszorg en politie tasten ons welzijn aan. Als we niet uitkijken wordt het verschil tussen arm en rijk steeds groter en gaan we Engeland achterna. We zijn aan het afglijden.''

Th. van Gogh tv-maker

“Driekwart van de Nederlandse bevolking zou bijzonder opgelucht zijn als Nederland een provincie van Duitsland wordt. Want dat land is het toonbeeld van efficiency. Daar wordt nog hard gewerkt, kennen buitenlanders hun plaats nog en ze spreken er een taal die je met drie jenever op, makkelijk denkt na te kunnen wauwelen. Als er gebeurt wat ik vrees wordt het voor mij tijd om te emigreren naar Amerika.”

S. Mansholt ex-Europees commissaris

“We hoeven nergens bang voor te zijn. Kijk maar naar Schotland en Wales, daar is de cultuur ook behouden gebleven. Ik denk dat de verschillen tussen een Normandische visser en een boertje uit de Auvergne groter zijn dan die tussen Fransen en Nederlanders in het algemeen. Je kunt eigenlijk niet van Nederlanders spreken, daarvoor zijn de regionale verschillen te groot. Europese integratie zal daaraan niets veranderen.”

Sjoukje Dijkstra ex-kampioen kunstrijden op de schaats

“Je eigen land is toch je eigen land. Je bent er geboren. Amerika is wel één land maar een Texaan voelt zich Texaans. Ik kan niet zeggen of we een soort Verenigde Staten van Europa krijgen want in de Sovjet-Unie willen ze ook weer allemaal apart en in Joegoslavië ook. Dus ik weet niet waar we eigenlijk mee bezig zijn.

We hebben wel een eigen mentaliteit maar die is moeilijk te omschrijven. Dat zie je al met de buitenlanders die hier komen wonen, die passen zich ook niet aan en willen in hun eigen cultuur blijven leven. In ieder geval zijn wij veel nuchterder dan anderen, je krijgt dat mee met je geboorte. Je voelt je toch iets aparts. We zijn een klein landje maar we tellen toch mee. Ik ben bij voorbeeld trots op ons koningshuis en het is jammer als alles over één kam zou worden geschoren.''

J. de Koning ex-minister, ex-informateur

“De Europese integratie verloopt pijnlijk langzaam. Was het maar waar dat die in een stroomversnelling zou zijn geraakt. Van alle vérgaande plannen uit de jaren zeventig is nu pas 20 à 25 procent gerealiseerd. Als de integratie in dit tempo doorgaat, zal ik het allemaal niet mee maken en dat is toch wel jammer.

Wat de Nederlandse identiteit inhoudt - daar valt geen zinnig woord over te zeggen. Bij andere volkeren weet ik het ook niet. Als je de typeringen die in de loop van de jaren van Duitsers zijn gegeven met elkaar vergelijkt, stuit je alleen maar op tegenstrijdigheden. Alles is afhankelijk van de tijdgeest. Ik zou zeggen: zodra wij ons gaan afvragen wat we nu als typisch Nederlands beschouwen, is dat een teken dat er iets grondig mis is.''

K. van het Reve slavist

“Of Nederland zal verdwijnen? Dat is een moelijke vraag. Kan je daar met ja of nee op antwoorden? Als je "ja' zegt, blijft Nederland toch bestaan.”

Denkt u dat Nederland wellicht een soort Duitse deelstaat wordt?

“Nee.”

We hoeven ons nergens zorgen over te maken?

“Ik althans niet.”

U ligt er niet van wakker?

“Nee.”

Wat maakt Nederland tot Nederland? Wie zijn wij?

“Dat is zo'n vraag waar geen antwoord op bestaat.”

Is het misschien typisch Nederlands dat we onze identiteit niet kunnen omschrijven?

“Dat kan niemand van zijn eigen land.”

Vraagt u zich wel eens af wat er van onze cultuur en taal zal overblijven?

“Nee, daar heb ik nooit met iemand over gesproken.”

Dat is duidelijk.

“Nou dan bent u tevreden.”

W. Born culinair publiciste

In mijn vakgebied is van een Nederlandse cultuur allang geen sprake meer. We hebben ons geheel uitgeleverd. Eerst lieten we ons door de Fransen beïnvloeden, nu is het weer het exotische. Belgen, Hongaren of Italianen zijn trots op hun klassieke feestmaal, wij zeggen onze culinaire karaktertrekken zonder problemen vaarwel. Wie serveert er bij een feestelijke gelegenheid nog een zelf getrokken soep, een fijne gebraden kip met verse Hollandse groenten en een mooi toetje? Dat is een hoeksteen van de Nederlandse cultuur, maar wij schamperen erover.

Wij hechten nu eenmaal nergens aan. Niet aan onze taal, niet aan onze geschiedenis. Wie kent hier zijn dichters? Niemand toch? We willen Rembrandt zien omdat alle buitenlanders erop afkomen. En Van Gogh omdat-ie in Japan acht miljoen oplevert. Dan pas durven we trots op onze cultuur te zijn.

Die Europese eenwording maakt alles alleen maar erger. We zijn goed in internationaal denken, dat is positief, maar we vergeten dat we zelf ook iets te bieden hebben. We geven te veel weg. We verwerken geen invloeden, we nemen ze plompverloren over - ten koste van onszelf.

Vroeger konden we dat wel. In de zeventiende eeuw hebben we laten zien dat we de specerijen uit Indië op een gezonde manier in onze keuken konden integreren. Tegenwoordig pikken we er maar wat uit en smijten het bij elkaar. Dan krijg je een Hollandse biefstuk met een Japans sausje. Ik word daar pessimistisch van.''

F. Rademakers cineast

“Europa loopt het gevaar één grote soep te worden, als tegenhanger van de VS en Japan. En Nederland gaat daarin mee. Ik maak daar bezwaar tegen, al weet ik niet wat te doen.

Neem mijn vakgebied, de cinema. In heel Europa, ook in klassieke filmlanden als Italië en Frankrijk, gaat de jeugd voornamelijk naar Amerikaanse produkties. En u weet: die zijn voor het grootste deel van een nogal povere kwaliteit. Europese films slaan nergens meer aan, hooguit in het eigen land. Op filmgebied stort Europa momenteel totaal in elkaar. Nederland ook. En daarmee een deel van onze identiteit. Het is verval, puur verval.

Los hiervan zie je overal het nationalisme herleven. Kroatië, zo'n landje van niks, wil nu alleen verder, ook al moet er het zichzelf voor uitmoorden. Bij ons zie je juist het tegendeel van een herlevend nationalisme. Ik vind dit curieus. Als Van den Broek een slecht voorstel doet, voelen wij geen gêne, nee, wij zeggen dat het een klootzak is. Hoewel we anderzijds altijd precies weten hoe het er elders in de wereld aan toe zou moeten gaan. We zijn een raar stelletje, maar ook weer wel leuk, zo met z'n allen in die polder.

Maar we moeten oppassen. Misschien dat het helpt als we politici blijken te hebben die wat voorstellen. Lubbers aan het hoofd van de EG, dat zou op ons terugslaan. Dan worden we ineens ontzettend trots op onszelf. Het zou goed zijn, want voor we het weten zitten we in die soep en is er niets meer van ons over.''

J. van der Reijden voorzitter Veronica

“Wij moeten kunnen blijven kankeren. Het is onze meest manifeste volkstrek. Ook als onze inkomens stijgen gaan we ermee door. Wanneer we niet meer kankeren, gaat het echt mis met ons.

Verder wil ik voor geen enkel behoud pleiten. Niet van het omroepbestel, niet van het plan-Simons en niet van de Nederlandse voetbalcompetitie.''

K. de Haan* marktkoopvrouw

“Het maakt me niets uit als Nederland verdwijnt. Je hebt toch niets meer te vertellen tegenwoordig en de gewone man wordt de dupe. Ze lopen over ons heen. We moeten steeds meer belasting betalen.

Typisch Nederlands is dat idiote helpen van ontwikkelingslanden. We sturen bakken met geld naar Ethiopië terwijl ik hier Ethiopische sperziebonen sta te verkopen. Kijk, ik geef iedere week gratis groente aan een vrouw die van een uitkering moet rondkomen. Maar dan weet je tenminste dat het goed terecht komt.

Van Nederland is haast niets meer over want we zijn al onder de voet gelopen door immigranten. Als je daar iets van zegt, discrimineer je maar dat doe ik helemaal niet. Ik zeg alleen: we hebben niets meer in te brengen. Ook Duitsers en Fransen gaan hier straks de dienst uitmaken. We zijn veel te verdeeld om ons daartegen te verzetten, pas tijdens een oorlog ontstaat weer eenheid.

Ik ben tegen het opengaan van de binnengrenzen want dan komen er nog veel meer slechteriken binnen. Ik ben zelf in Turkije geweest, allemaal aardige mensen, maar die zeggen ook tegen mij: mevrouw, de goeden blijven hier om te werken en het gespuis gaat naar jullie toe.''

* Naam “in verband met mijn klandizie” gefingeerd

S. Orlandini commissaris KLM

“Er blijft een regio over die Nederland heet en nog wel énige betekenis heeft. Maar economisch en cultureel zullen we verder integreren. Dat is positief.

Ook de KLM zal straks vermoedelijk minder Nederlands zijn. Je kunt de vergelijking maken met Volvo. Het nationale element is met de integratie van DAF in dat bedrijf verdwenen. Bijna niemand koopt tegenwoordig nog een Volvo omdat er een van oorsprong Nederlands element in aanwezig is.

In het zakenleven zullen we het wat moeilijker krijgen. Op bussines level kent in Nederland iedereen elkaar. Dat is in Europa niet zo.

Soms zullen we strijd moeten leveren onze normen en waarden in internationaal verband overeind te houden. We hebben een open, democratische, sociaal weinig afstandelijke bedrijfsvoering. Dat vinden we nodig; we zijn een consensus-land. Maar door de vervlechting van Nederlandse bedrijven met ondernemingen uit andere Europese landen zou dat kunnen veranderen. De eventuele samenwerking van KLM met British Airways betekent dat we kennis maken met andere arbeidsverhoudingen; in het Verenigd Koninkrijk zijn de verhoudingen tussen werkgevers en werknemers scherper, gepolariseerder. En in de bedrijven zelf is de afstand tussen top en basis veel groter. Dat vinden wij als Nederlandse onderneming niet aangenaam. Maar KLM zal van British Airways moeten accepteren dat er verschillen zijn en dat we naar elkaar moeten groeien.''

P. Flik radiomaker

“Wat er van Nederland over moet blijven is Ronnie Tober. Meer is er niet. Het beste kan Nederland worden gesymboliseerd door een autobus die ik ergens in de omgeving van Arnhem zag rijden met het opschrift "Avonturenpark'. Er valt niets meer te zien, noch te horen, noch waar te nemen. Nergens kan een Nederlander nog iets beleven - behalve in een bus op weg naar het avonturenpark.

Verder bestaat Nederland nauwelijks. Natuurlijk is het vreselijk als Nederland een stuk Duitsland wordt, met een Ampel hier en een Ampel daar, de Sparkasse en de apotheek altijd om de hoek. Maar wat valt eraan te doen? Toch niet door een vereniging tot behoud van de Nederlandse cultuur op te richten? Want Nederland heeft nauwelijks nog cultuur. Wie zingt hier nog een lied? Het is gruwelijk. Ik ga ook geen enkele poging ondernemen om er nog iets van te redden. Laat maar gaan.''

J. van Meekren tv-journalist

“Nederland is gastvrij. We laten weliswaar minder vluchtelingen toe dan de meeste andere landen maar wij waren het toch maar die meer dan drie eeuwen geleden de Hugenoten en de joden uit Spanje en Portugal in ons midden hebben opgenomen.

Nederland is heldhaftig. Wij hadden weliswaar de meeste SS-ers aan het Oostfront maar menigeen heeft noch zijn radio noch zijn fiets ingeleverd.

Nederland is reëel. Wij verzetten ons weliswaar tegen iedere korting op ons salaris of onze uitkering maar wij beseffen zeer wel dat er bezuinigd moet worden. Door anderen.

Nederland is nuchter. Wij creëren weliswaar twee nieuwe A-omroepen - de EO heeft nu meer leden dan kijkers - maar we zijn het er met ons allen over eens dat 36 zendgemachtigden te veel is van het goede en dat ons omroepbestel ten dode is opgeschreven.

We zijn zuinig en gul tegelijk, we zijn monarchistisch en republikeins, we zijn wars van sentimentaliteit, maar één avond blote, uitgemergelde, zwarte kindertjes op ons scherm levert tientallen miljoenen op. Het kleine Nederland heeft in zijn eentje bijna evenveel "Foster-parents' als alle andere donorlanden van het "Foster-parents plan' sámen.

En 1992 zal aan al onze goede en slechte eigenschappen niets veranderen. Dat wordt wel 2040. Want in Nederland gebeurt alles 50 jaar later.''

J. Pen econoom

“Alle gejammer over de teloorgang van de Nederlandse cultuur is een prettig tijdverdrijf voor pessimisten. De Nederlandse taal wordt in het geheel niet bedreigd. De Nederlandse literatuur evenmin. De Nederlandse muziek evenmin. De Nederlandse schilderkunst evenmin. Er is geen enkele reden voor getob. Het gemekker over onze "identiteit' is een vorm van nationalisme - niet goed.”

F. Huibregtsen Benelux practice leader van McKinsey

“We zullen onze zwakke eigenschappen moeten bestrijden: het kneuterige, het gezellige, het "doe maar gewoon dan doe je al gek genoeg', het verfoeien van onze leiders. We zullen onze nationale bindmiddelen behouden: tolerantie, openstaan voor inzichten van buiten, openheid, het vermogen internationaal contacten te leggen.

Ik denk dat de Nederlandse identiteit minder gevaar loopt dan die van de meeste andere Europese landen. In Duitsland, Italië, Engeland en Spanje zal de behoefte aan een eigen karakter tot regionalisering leiden. In Duitsland herleeft eerder het Beierse of Saksische volksgevoel dan het idee tot hét grote Duitsland te behoren. In Italië zal de noord- zuid-tegenstelling toenemen. Zo kennen bijna alle Europese landen wel interne spanningen die door de eenwording van Europa worden verscherpt. Nederland zal daar geen last van hebben. Vandaar dat ik verwacht dat onze identiteit over een jaar of twintig geprononceerder is dan die van de meeste andere Europese naties.''

J. Schaefer ex-sociaal vernieuwer

“Ik wil zo véél mogelijk behouden. De taal, de Gouden Koets en Prinsjesdag, de gulden, de PC Hooft-prijs, Rijkswaterstaat, de Nederlandse gehaktbal, de herdenking op 4 en de viering van 5 mei. Zulke echte Nederlandse zaken mag je niet weggeven. Niet aan Brussel, niet aan wat of wie dan ook.

Ik vind toch al dat we te makkelijk bevoegdheden aan het overdragen zijn. Dat is gevaarlijk. Als je niet oplet roep je er een vervelend soort nationalisme mee op en dan zijn we nog veel verder van huis.''

S. Ephimenco Frans journalist in Nederland

“Het is typisch Nederlands om een geïntegreerd Europa als een bedreiging te zien. Die houding bewijst eens te meer dat de Nederlandse identiteit, de saamhorigheid en zelfs het nationalisme manifest aanwezig zijn.

Nederlanders vormen een soort stam in Europa. De zogenaamde minachting voor het eigen land is allemaal spel, het toppunt van calvinisme. In werkelijkheid grenst de Nederlandse culturele identiteit zelfs aan chauvinisme. Nergens in Europa heeft Maastricht tot zo'n kouwelijke discussie geleid als hier. Dat is een teken van nationalisme.

Het Nederlands mag absoluut niet verdwijnen. Het is een hele eigenaardige taal met klanken die ruw zijn maar heel mooi. Ook Radio 1 moet zeker blijven. En de coffeeshops waar je hasj kunt kopen. Die vormen illustraties van de tolerantie. Alles wat humaan is in Nederland kent altijd een commercieel belang. Ik denk dat dergelijke pragmatische kanten van de Nederlandse samenleving veel andere landen zullen beïnvloeden. Zo is het inwisselen van vuile voor schone injectienaalden inmiddels overgenomen door Frankrijk.

Wat met onmiddellijke ingang moet verdwijnen is het omroepsysteem, een ongelofelijk anachronistisch verschijnsel. Ook de eeuwige machtspositie van het CDA moet ophouden. Die heeft ervoor gezorgd dat het democratische gehalte van de samenleving enorm achterblijft. Met het verdwijnen van de communistische partij in Rusland is Nederland het enige land ter wereld waar een partij zo lang regeert. Het bevordert kliekjesvorming en machtsmisbruik.

Nederland moet haar specifieke karakter beklemtonen. Het is positief dat vier van de vijf best verkochte boeken van dit jaar van Nederlandse auteurs zijn. Maar de Nederlandse cultuur moet beter geëxporteerd worden, er moet meer geld komen voor het vertalen van Nederlandse literatuur in het buitenland. Niet alleen maar een Van Gogh-expositie op touw zetten om veel geld en toeristen binnen te halen maar in het Europa van na '92 keihard toeslaan om de rest van Europa te laten zien dat hier een volwaardige cultuur bestaat.''

H. Mulisch auteur

“Ik ben een zoon van immigranten dus ik kan de zin "Wij hadden in de zeventiende eeuw grote schilders' niet uit mijn mond krijgen. Ik heb geen deel aan dat "wij'. Wat Nederlanders tot Nederlanders maakt is het mengsel van realisme en hysterische kolieken. Want emoties moeten natuurlijk toch een uitweg vinden.

Of we niet bang moeten zijn dat Nederland door Duitsland verzwolgen wordt? Misschien wel maar dan komt er een oorlog en krijg je hetzelfde als in Montenegro of Kazachstan. Dan wordt Nederland ineens weer onafhankelijk. Neem maar eens een atlas uit 1910. Daarin zie je haarscherp de huidige conflicthaarden van Europa. Een land als Bosnië-Herzegowina kan even weg zijn maar nu is het er weer. Alles blijft altijd.''