Explosie van desillusie dreigt onder zwarten in Zuid-Afrika

Zuid-Afrika nadert het moment van de waarheid, de eerste ronde van de Conventie voor een Democratisch Zuid-Afrika (CODESA) van 20 en 21 december, heeft de toon gezet voor grote veranderingen die zich de komende maanden zullen voltrekken. Achter alle verwarrende details en politieke stellingnamen gaat het in feite om één kernonderwerp: komt er een zwart meerderheidsbewind of niet?

Maandenlang heeft het politieke debat zich op dit thema geconcentreerd zonder dat de vraag ooit is beantwoord. Er is mensen zand in de ogen gestrooid met frasen als "het nieuwe Zuid-Afrika', "een nonraciale democratie' en "één natie met een gezamenlijk patriottisme', zaken die voor de diverse partijen in het debat een verschillende inhoud hebben. Een feit is dat het Afrikaanse Nationale Congres van Nelson Mandela vastbesloten is een meerderheidsbewind te realiseren en dat de regering van president De Klerk vastbesloten is het te verhinderen.

In plaats daarvan zweert de regering bij wat ze noemt "machtsdeling' - in essentie een systeem waarin alle partijen met meer dan een minimumpercentage stemmen bij verkiezingen (bijvoorbeeld tien procent) gelijke macht krijgen in een parlement en een regering en gedwongen worden besluiten alleen met consensus te nemen. Het systeem voorziet in kiesrecht voor iedereen. De partij die de meerderheid krijgt, domineert het Lagerhuis van een tweekamerparlement. Alle partijen zouden in de Senaat echter even sterk zijn vertegenwoordigd; aangezien elk wetsvoorstel beide kamers moet passeren zouden aldus de minderheidspartijen een vetorecht krijgen.

De regering zou eveneens bestaan uit een verplichte coalitie, het staatspresidium uit een trojka van de leiders van de drie grootste partijen. Ook zij zouden door consensus tot beslissingen moeten komen, en ook hier zou sprake zijn van een vetorecht voor de minderheden.

Het doel is het scheppen van de illusie van een meerderheidsbewind, dat echter tegelijkertijd wordt voorkomen door de blanke minderheid het recht te geven structurele aanpassingen van het sociaal-economische systeem met een veto tegen te houden. Dat zou gebeuren in naam van de bescherming van minderheidsrechten, maar het zou in feite de status quo van de door de apartheid geschapen grove ongelijkheid handhaven.

Sommigen hier, onder wie een aantal Westerse diplomaten die krampachtig volhouden dat De Klerks bedoelingen goed zijn, vertellen me dat we het uitgebreide voorstel van de regering voor de grondwetswijzigingen niet al te serieus moeten nemen: het gaat, zeggen ze, slechts om een openingsbod in het onderhandelingsproces, en onderhandelingen leiden altijd tot compromissen.

Dat doen ze inderdaad, maar iemand zou, wel beseffend wat het doel voor deze voorgestelde grondwet is, toch eens moeten uitleggen welk mogelijk compromis kan bestaan tussen het scheppen van een meerderheidbewind en het vermijden ervan. Het doet me eerder denken aan de queeste van de jonge maagd die hoopt slechts een tikkeltje zwanger te zijn.

De regering zal best bereid zijn in haar plan op bepaalde punten toe te geven. Maar zal ze het basisprincipe prijsgeven? Is De Klerk bereid, of politiek in staat, een meerderheidsbewind te accepteren na zijn volgelingen te hebben verzekerd het ANC niet toe te staan de macht over te nemen?

En kan van zijn kant het ANC met minder genoegen nemen? Ik ben ervan overtuigd dat het dat niet kan zonder dat het zich zelf opblaast. Het ANC zou zichzelf vernietigen, net zoals bisschop Abel Muzorewa destijds heeft gedaan toen hij Ian Smith' "machtsdelingsplan' in Rhodesië accepteerde.

En dat is nu het kernpunt van de conventie. De regering, die een patstelling in het verschiet ziet, toont plotseling nieuwe belangstelling in de eis van het ANC voor een overgangsregering, die maar liefst tien jaar aan zou kunnen blijven.

De strategie lijkt duidelijk. Als het gesprek vastloopt op het thema meerderheidsbewind blijft de constitutionele status quo bestaan - en de regering wil niet dat dat de bestaande grondwet is, want die is internationaal wegens het uitsluiten van de zwarten onacceptabel.

Als de status quo zich echter wijzigt met de vorming van een interim-regering waaraan de zwarte partijen deelnemen, een systeem dat voorziet in "machtsdeling' in de zin van de constitutionele voorstellen van de regering, kan de regering zich wel vinden in het voortduren van de patstelling. Maar dan hangt het ANC.

Is er een weg die om deze onoverbrugbare kloof heen leidt? Er bestaat misschien een mogelijkheid in een concept uit de Rhodesisch- Zimbabweaanse onderhandelingen: die van de "onbelemmerde voortgang naar een meerderheidsbewind'. Die zou kunnen worden bereikt door een overeenkomst - los van de grondwet zelf - die de leider van de winnende partij verplicht een "regering' van nationale eenheid'' te vormen die na de eerste post-apartheidsverkiezingen een bepaalde periode moet gaan regeren.

Zuid-Afrika heeft tijd nodig om de angst van de blanken - en de gevolgen van generaties van indoctrinaties - te sussen. Tegelijkertijd is het essentieel, als het land stabiel wil blijven, de zwarte bevolking gerust te stellen dat het meerderheidsbewind in aantocht is en dat ze niet door een of andere constitutionele truc wordt bedrogen.

Het argument dat één of andere speciale coalitieregering zoals in het multiculturele Zwitserland of België bestaat zinvol is voor Zuid-Afrika, negeert het feit dat Zuid-Afrika veel meer is dan gewoon een raciaal en etnisch verdeelde samenleving.

Het is een samenleving waarin extreme ongelijkheid eeuwenlang is geïnstitutionaliseerd: 87 procent van de grond, 98 procent van de industrie en 95 procent van de rijkdom is in blanke handen. De blanken hebben het geld. Een generaties durende, systematische discriminatie in het onderwijs heeft ook geleid tot een blank monopolie op kennis en vakbekwaamheid. Tot twaalf jaar geleden was het zwarten verboden geschoold werk te doen: ze konden zelfs niet worden opgeleid.

De blanken zijn dus ook geen gewone minderheid. Wanneer men het normaliter heeft over minderheidsrechten doelt men op een kwetsbare groep die speciale bescherming behoeft - niet een enorm machtige groep die elke sector van het sociaal-economische systeem beheerst.

De blanke minderheid heeft haar bescherming in haar enorme economische overheersing. Een zwart bewind zal die groep niet onderdrukken omdat de blanken onmisbaar zijn voor de economische levensvatbaarheid van het land en dus voor het politiek overleven van het regime.

We moeten ons zorgen maken over de nadelen voor de zwarten. Als die niet worden afgeschaft, als de zwarte meerderheid naar de stembus gaat om alleen maar te ontdekken dat haar in naam van de bescherming van de blanke minderheid constitutioneel een loer wordt gedraaid en als ze niet kan worden geholpen zoals De Klerks Nationale Partij het met de Afrikaners heeft gedaan, komt er zo'n explosie van desillusie en frustratie in dit land dat het tot chaos en een ruïne wordt gereduceerd. En dan zijn de blanken, net zoals iedereen, oneindig veel slechter af dan onder een zwart meerderheidsbewind.

Foto: De apartheid bij de Zuidafrikaanse spoorwegen is opgeheven. Maar ondertussen heeft Zuid-Afrika nog veel tijd nodig om de angst van den de gevolgen van generatieslange indoctrinatie te sussen. (foto AP)