Een held zonder plan

Het is als na een verbouwing. Waar eens een muur stond, gaapt nu een gat en ongelovig zoekt de herinnering naar houvast.

Dat is vergeefse moeite, want in een mum van tijd heeft de nieuwe ruimte beslag gelegd op het geheugen. Onlangs stond ik middenin Berlijn op de plaats waar ooit de grensovergang was. Ik liep over het verdwenen voetgangerspad dat door het Checkpoint leidde en probeerde het beeld terug te halen, maar alleen de littekens in het plaveisel lieten nog iets van vroeger zien. Verder reden de auto's dwars door de geopende slagbomen van de Friedrichstrasse, liepen stelletjes gearmd over het mijnenveld en waren de konijnen verdwenen uit het niemandsland.

Na de DDR en Joegoslavië is de Sovjet-Unie het derde slachtoffer van de Grote Europese Verbouwing die gaande is. In hoog tempo worden alle sporen van meer dan zeventig jaar Sovjet-imperium weggewist: ministeries, standbeelden, straatnamen, de hele inboedel wordt verramsjt. En ook de man die het allemaal op zijn geweten heeft is fluks met een pensioen van 4000 roebel de coulissen van de geschiedenis ingestuurd.

De afscheidstoespraak van Gorbatsjov was veelzeggend. In plaats van een vurige verdediging was het een timide slotakkoord van een aangeslagen man, die alle lof die in het Westen over hem wordt uitgestort, toch met gemengde gevoelens moet bezien. Want gemeten aan zijn eigen idealen kan Gorbatsjov onmogelijk tevreden zijn. Het kan haast niet anders of hij heeft in zijn eigen ogen ook een enorme nederlaag geleden.

Het is een simplistische opvatting dat het in de politiek niet gaat om de motieven die iemand tot zijn daden aanzetten, maar louter om de resultaten van het handelen. Het is onbetwistbaar dat de uitkomsten van zeven jaar Gorbatsjov meeslepend zijn, maar geldt dat ook voor zijn beweegredenen? Hoe moeten we die interpreteren?

In april 1986, een jaar na zijn benoeming tot partijleider, woonde Gorbatsjov het congres van de Oostduitse zusterpartij bij. Dagenlang zat hij onbewegelijk op zijn plaats naast Honecker en keek toe met pretoogjes. Daar werden ze bij de SED knap zenuwachtig van. Wat wilde die Gorbatsjov nu eigenlijk van hen? Ik vroeg me vooral af waar hij de tijd vandaan haalde om al die onzinnige toespraken over de verworvenheden van de DDR aan te horen.

Op de tweede dag nam Gorbatsjov het woord. Wie zijn toespraak nu leest, ziet temidden van een woud aan orthodoxe stijlfiguren als het "onwankelbare geloof in het marxisme-leninisme', wel enige sporen van hervormingsijver. Het protocol vermeldt dat na de toespraak de gedelegeerden zich van hun plaats verhieven en minutenlang "stürmischer Beifall' ten beste gaven. “In den stürmischen Beifall hinein Spechchöre: "Auf unseren festen Bruderbund mit der Sowjetunion!', etc. etc.

Met die echo in de oren schreef ik wat later een commentaar: "Gorbatsjov als patriot'. Wat de Sovjet-leider voor ogen staat is de modernisering en niet in de eerste plaats de democratisering van zijn land, meende ik toen te weten. “Daarbij lijkt hem een "patriottische' doelstelling voor ogen te staan: de militaire gigant, die de Sovjet-Unie is, dient een solide economisch fundament te krijgen.” Het omgekeerde is natuurlijk gebeurd: Gorbatsjov is er, geheel tegen zijn bedoelingen, in geslaagd om de militaire macht van de Sovjet-Unie af te breken tot het niveau van de economische chaos die het land in zijn greep heeft.

Nog steeds geloof ik dat het Gorbatsjov allereerst om de reanimering van de Sovjet-economie ging en dat - zeker aanvankelijk - de bestrijding van de bureaucratie, de opening naar de buitenwereld en de ontwapeningsvoorstellen daaraan dienstbaar waren. De aftocht van de Sovjet-Unie als wereldmacht, noch de aantasting van de leidende rol van de communistische partij stonden Gorbatsjov voor ogen. Het einde van de confrontatie in Europa wilde hij, zeker geen capitulatie.

Ik haal dat commentaar uit Socialisme en Democratie aan, omdat de Sovjet-ambassade er zeer pinnig op reageerde en zelfs dreigde een officieel bezoek van een hoge CPSU-functionaris aan de PvdA af te gelasten. Het kostte enige moeite om duidelijk te maken dat het hier geen officiële partijlijn betrof, maar een individuele oprisping. Waar ze vooral over waren gevallen was het adjectief "patriottisch', geloofde ik dan niet in het "gemeenschappelijke Europese huis'!

Gorbatsjov is tot het laatste moment een Sovjetpatriot en communist gebleven. Met zijn gigantische poging om de levensvatbaarheid van een modern communisme in de Sovjet-Unie aan te tonen, heeft hij het tegendeel bewezen. Het communisme en de Sovjet-Unie zijn hand in hand roemloos ten onder gegaan. Geen van beide bleek hervormbaar en daarmee heeft Gorbatsjov zijns ondanks een abrupt einde gemaakt aan een slepend academisch debat. Jarenlang werd namelijk heen gedraaid om de vraag of een communisme met een menselijk gezicht mogelijk was. De Russische Dubcek is gemeten aan zijn eigen pretentie een mislukking. Wel een gelukkige mislukking, die de wereld heeft verlost van een hopeloze patstelling.

Gorbatsjov kon de onttakeling van het communisme doorvoeren, omdat hij nooit enig plan in die richting heeft gekoesterd. Had hij ook maar tien procent van deze uitkomst bij zijn aantreden in 1985 als doel geformuleerd, dan was hij nooit aan de macht gekomen. Daarom zijn motieven wel van groot belang in de geschiedenis, zij het vaak op een indirecte manier. Slechts een overtuigde communist kon deze list van de geschiedenis een handje helpen. Waar niemand rekening mee hield, gebeurde ten slotte: de communistische leiders in het Oosten verloren het geloof in zichzelf. Ze hebben zelf al schipperend de macht uit handen gegeven, ze hebben zelf hun partijen opgedoekt en in een enkel geval hun land.

De grote verdienste van Gorbatsjov is dat hij zich bij zijn falen heeft neergelegd en elke nederlaag tot een initiatief heeft omgemunt. Voor het aanvaarden van het onvermijdelijke is veel moed nodig, zeker als het de ineenstorting betreft van alles waarin men hartstochtelijk gelooft. Het is een heldendom tegen wil en dank. De man die zichzelf als architect van een nieuw communisme zag, zal de geschiedenis ingaan als de doodgraver ervan. Dat moet een bittere ervaring zijn.

Daarmee is zeker niet alles gezegd over de motieven van Gorbatsjov. Het werkelijk verbijsterende van de achter ons liggende jaren is het vrijwel geweldloze karakter van de verdwijning van het communisme. Een maatschappelijk stelsel dat zo door en door gemilitariseerd was, is puffend ineen gezegen. In het vrijwel zonder geweld opgeven van deze machtspositie die in decennia was opgebouwd ligt de ware grootheid van Gorbatsjov. Juist zijn aarzelende tactiek van "twee stappen vooruit en één terug' zorgde ervoor dat de implosie zich relatief vreedzaam voltrok. Althans tot het moment van zijn aftreden. Door die keuze tegen het geweld week de angst in Midden- en Oost-Europa en vervolgens ook in de veelvolkerenstaat die de Sovjet-Unie is.

Het meeste van wat nu als zijn verdienste wordt aangemerkt, is Gorbatsjov tegen zijn uitdrukkelijke voornemen in opgedrongen, maar zijn weigering om met geweld de ontluistering van de Sovjet-Unie tegen te gaan, is een authentieke keuze geweest.