KREMLIN-DUEL

Boris Jeltsin. Van bolsjeviek tot democraat? door John Morrison 336 blz., geïll., Veen 1991, vert. A. van Ee, P. van der Kaay, Th. H. J. Tromp (Boris Yeltsin. From Bolshevik to Democrat, 1991), f 39,90 ISBN 90 204 2059 3

Het alternatief. Onze weg naar de democratie door Boris Jeltsin 159 blz., Jan Mets 1991, vert. Jacqueline Godfried, f 24,50 ISBN 90 5330 029 5

Tegen wil en dank heeft Boris Jeltsin zijn rise to power te danken aan Michail Gorbatsjov. Die werd in 1985 partijleider en in datzelfde jaar werd Jeltsin door het Politbureau vanuit Sverdlovsk naar Moskou gehaald. Hij werd partijchef van de hoofdstad en kandidaat-lid van het Politbureau. Gorbatsjov kon op hem rekenen in de strijd tegen de oude garde.

Jeltsin was energiek en werkte als een paard. Maar hij maakte ook veel vijanden. Vooral zijn campagne tegen de privileges van de partijtop werd hem kwalijk genomen. Toen het in oktober 1987 op een bijeenkomst van het Centraal Comité tot een uitbarsting kwam, koos Gorbatsjov niet de kant van de Moskouse partijchef maar van de behoudende groep rond Ligatsjov. Jeltsin werd afgemaakt en belandde met een hartaanval in de intensive care. Gorbatsjov sleepte hem daaruit om de slachtpartij nog eens dunnetjes over te doen op een vergadering van de Moskouse partijorganisatie. Jeltsin kreeg een tweederangspost in het bouwwezen. ""Bedenk wel dat ik jou niet tot de politiek toelaat!' peperde Gorbatsjov hem in.

Toch slaagde Jeltsin erin om terug te komen. En het was dezelfde Gorbatsjov die hem daarvoor ongewild de kans bood. Toen de partij een rem op verdere hervormingen bleek, begon de partijleider de macht van de staatsinstellingen te vergroten ten koste van de partijcomité's en kwamen er zowaar echte verkiezingen. In 1989 werd Jeltsin door 89,6 procent van de Moskovieten in het Volkscongres van de Sovjet-Unie gekozen. In 1991 liet hij zich met grote overmacht kiezen tot eerste vrij gekozen president van Rusland, de belangrijkste bestuurlijke eenheid van de ineenstortende Sovjet-Unie.

Reuter-correspondent John Morrison heeft zich een jaar op het "Russian Research Center' van de Harvard-universiteit teruggetrokken om dit fascinerende gevecht te bestuderen. Het resultaat is Boris Jeltsin. Van bolsjeviek tot democraat?, een goed geschreven en competente biografie, de eerste in zijn soort. De klemtoon ligt sterk op de strijd tussen Jeltsin en Gorbatsjov en dat kan ook moeilijk anders. Toch zou juist van een correspondent mogen worden verwacht dat in de eerste plaats ter plekke op onderzoek uitgaat. Morrison was na 1987 niet meer in de Sovjet-Unie en toen hij er in mei 1991 een bezoek bracht, interviewde hij alleen enkele medewerkers, maar niet Jeltsin zelf. Voor de eerste vierenvijftig jaar van Jeltsins leven documenteert Morrison zich zelfs hoofdzakelijk met behulp van diens opschepperige autobiografie.

Morrison heeft zijn biografie de ondertitel "Van bolsjeviek tot democraat" gegeven - in de Nederlandse vertaling is er een vraagteken aan toegevoegd. Jeltsin heeft inderdaad veel van de oude partij-apparatsjik, hij is zelfs de enige leider die de val van het ancien regime heeft overleefd. Hij is autoritair, impulsief en een tikkeltje demagogisch. Maar volgens Morrison is hij ook ""echt veranderd'. Jeltsin is, schrijft hij, een complexe persoon ""die uit alle macht tracht zijn autoritaire en ruwe persoonlijkheid in overeenstemming te brengen met zijn zoeken naar een nieuwe, democratische politieke cultuur'. Hij hoort ""zonder bedenkingen in het democratische kamp'. Ik zou voor zo'n stelling nog wel wat meer bewijzen willen zien.

Maar misschien is de belangrijkste vraag niet of Jeltsin een volmaakte democraat is, maar of hij doortastend genoeg is om de enorme problemen aan te pakken en tegelijkertijd terughoudend genoeg om daarbij niet allerlei brokken te maken. En hij is al op veel tenen gaan staan, op die van de Oekraïeners door de grenzen ter discussie te stellen, die van de Centraal-Aziaten door hen aanvankelijk buiten zijn Gemenebest te houden en die van veel democraten door zich te omringen met een nieuwe entourage van bureaucraten.

Ook volgens de Nederlandse Jeltsinoloog Huib Hendrikse is de Russische president ""een voorstander van de politieke democratie' geworden. Hendrikse schrijft dit in een aardige inleiding bij een bundel Jeltsin-toespraken en interviews. Het alternatief is een vertaling van een Moskouse Progress-uitgave uit 1990 en een nuttige illustratie bij Morrisons biografie. Helaas houdt het boek op in september 1990. Ook zou meer verklarende tekst niet hebben misstaan.

Uiteindelijk heeft Jeltsin Gorbatsjov weten af te schudden. De gewezen secretaris-generaal c.q. president heeft weinig kans om, zoals zijn rivaal na 1987, weer naar boven te klimmen. In de ogen van de rechtse Russische patriotten, die zich de ineenstorting van het Russische imperium niet eens kunnen voorstellen, zijn Jeltsin en Gorbatsjov overigens één pot nat en was hun rivaliteit een schijnoorlog tussen twee mannen die dezelfde liberale ideeën huldigden. Volgens hen kan Jeltsin niet lang overleven, tenzij hij zich ontpopt als nieuwe dictator. Als deze patriotten gelijk krijgen, dan zal men nog nostalgisch terugverlangen naar de zeseneenhalf jaar Gorbatsjov. Dat zou wel een heel bittere genoegdoening zijn.