Tekst afscheidsredevoering van Gorbatsjov

De rede waarmee Michail Gorbatsjov woensdag afscheid nam van het leiderschap over de Sovjet-Unie luidde als volgt:

Beste landgenoten, medeburgers, Als gevolg van de situatie die is ontstaan door de vorming van het Gemenebest van Onafhankelijke Staten, beëindig ik mijn functie als president van de Unie van Socialistische Sovjet-Republieken.

Met kracht heb ik steeds de autonomie, de onafhankelijkheid der volkeren en de soevereiniteit van de republieken verdedigd. Maar ook verdedigde ik het behoud van de Uniestaat, de integriteit van het land. De gebeurtenissen hebben een andere wending genomen. De politieke lijn van de ontleding van het land en ontbinding van de Staat heeft gewonnen, wat ik niet kan aanvaarden.

Na de ontmoeting van Alma-Ata is mijn standpunt in dezen niet veranderd. Daarenboven ben ik de overtuiging toegedaan dat beslissingen van zo'n belang genomen hadden moeten worden wanneer het volk zijn wil daartoe had uitgesproken. Niettemin zal ik doen wat ik kan, opdat de gesloten akkoorden leiden tot een werkelijke verstandhouding in de maatschappij en opdat zij een uitweg uit de crisis en het hervormingsproces vergemakkelijken.

Nu ik mij voor het laatst tot u richt in mijn hoedanigheid van president van de USSR, acht ik het noodzakelijk met u de weg te evalueren, die ik sinds 1985 ben gegaan. Dat klemt temeer, omdat over deze vraag veel tegenstrijdige, oppervlakkige en niet-objectieve meningen in omloop zijn.

Het lot heeft gewild dat op het moment dat ik de hoogste functies van staat ging bekleden, het duidelijk was dat het land er slecht voorstond. Alles is hier in overvloed aanwezig: grond, olie, gas, kolen, edele metalen en andere kostbare natuurlijke rijkdommen, om nog te zwijgen over het menselijk vernuft en de talenten waarmee God ons rijkelijk heeft bedeeld. En toch leven wij heel wat slechter dan in de ontwikkelde landen en lopen wij ten opzichte van hen steeds meer achterstand op.

De reden daarvan was toen al duidelijk: de maatschappij werd verstikt in het keurslijf van het administratief commando-systeem. Veroordeeld tot de dienst aan de ideologie, en het dragen van de vreselijke last van een tot het uiterste doorgedreven militarisatie, was de maatschappij tot aan de grens gedreven van wat zij kon dragen. Alle pogingen tot gedeeltelijke hervorming - en daarvan hadden we er veel gehad - waren de een na de ander mislukt. Het land verloor elke richting in zijn ontwikkeling. We konden niet doorgaan zo te leven. Alles moest radicaal worden veranderd.

“Dat is de reden waarom ik geen enkele keer spijt heb gehad mij niet alleen maar te hebben bediend van de functie van secretaris-generaal (van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie, red.) om een paar jaar "te regeren'. Dat zou ik onverantwoord en immoreel hebben gevonden.

Ik begreep dat het ondernemen van hervormingen met een dergelijke draagwijdte en in een maatschappij als de onze een werk zou zijn dat veel moeilijkheden zou ondervinden en - in zekere zin - riskant zou zijn. Maar een keuze was er niet. Vandaag nog ben ik overtuigd van de historische juistheid van de democratische hervormingen die in de lente van 1985 zijn geëntameerd.

Het proces van vernieuwing van het land en de radicale veranderingen in de wereldgemeenschap zijn heel wat schokkender gebleken, dan men aanvankelijk had kunnen aannemen. Hetgeen gedaan is moet niettemin op zijn juiste waarde worden geschat.

De maatschappij heeft de vrijheid verworven, is politiek en spiritueel doorgebroken. En dit vormt onze voornaamste verovering, die nog onvoldoende op waarde wordt geschat, zonder twijfel omdat we nog niet geleerd hebben er gebruik van te maken.

Niettemin is een werk van historische betekenis volbracht: Het totalitaire systeem, dat het land heeft beroofd van de sinds lang bestaande mogelijkheid gelukkig en welvarend te worden, is geliquideerd; er is een doorbraak tot stand gekomen op de weg naar democratische veranderingen. De vrije verkiezingen, de vrijheid van de pers, de religieuze vrijheden, de vertegenwoordigende machtsorganen en het meer-partijensysteem zijn werkelijkheid geworden. De rechten van de mens zijn als opperste principe aanvaard. De ontwikkeling naar een veelvormige economie is begonnen, de gelijkwaardigheid van alle vormen van eigendom vestigt zich. In het kader van de landbouwhervorming, begint de boerenstand te herleven, de boerenhoeven verschijnen weer, miljoenen hectaren worden toegewezen aan de bewoners van dorpen en steden. De economische vrijheid van de producent is in de wet opgenomen, de vrijheid van ondernemerschap, de privatisering en de vorming van houdstermaatschappijen van aandelen begonnen zich met kracht door te zetten. Bij het richten van de economie naar de markt is het van belang eraan te herinneren dat deze stap is genomen voor het welzijn van het individu. In deze moeilijke tijd moet alles worden gedaan voor zijn sociale bescherming, vooral wat betreft de ouden van dagen en de kinderen. Wij leven in een nieuwe wereld: De Koude Oorlog is afgelopen, het gevaar van een wereldoorlog terzijdegeschoven, de wapenwedloop en de zinloze militarisering die onze economie, ons sociaal besef en ons moreel heeft misvormd, is tot staan gebracht. Ik wil nogmaals onderstrepen dat ik gedurende de overgangsperiode van mijn kant alles heb gedaan om een betrouwbare controle over de kernwapens te behouden. Wij hebben ons voor de wereld opengesteld, wij hebben afgezien van inmenging in andermans aangelegenheden, en van het gebruik van strijdkrachten buiten de landsgrenzen. Als antwoord daarop hebben wij het vertrouwen verworven, de solidariteit en het respect. Wij zijn geworden tot een van de belangrijkste steunpilaren van de hervorming van de eigentijdse beschaving volgens de principes van vredelievendheid en democratie. De volken, de naties hebben een werkelijke vrijheid gekregen om de weg te kiezen van hun zelfbeschikking. De inspanningen om onze veelvolkerenstaat democratisch te hervormen hebben ons dichtbij het afsluiten van een nieuw Unie-akkoord gebracht.

Al deze veranderingen hebben een enorme spanning teweeggebracht en zijn tot stand gekomen door felle strijd, niet alleen met de groeiende oppositie van de krachten uit het ten dode opgeschreven, reactionaire verleden, van de oude structuren van partij en staat en van het economische apparaat, maar ook van onze eigen gewoonten, onze ideologische vooroordelen en onze nivellerende en parasitaire psychologie.

Uit vrees voor verandering heeft men op het zwakke niveau van de politieke cultuur aanstoot genomen aan onze onverzettelijkheid. Daarom hebben wij veel tijd verloren. Het oude sytseem is ingestort voordat het nieuwe op gang kon komen. En de maatschappelijke crisis is verder verslechterd. Ik weet hoeveel ongenoegen er bestaat over de huidige moeilijke toestand, ik ken de felle kritiek die er is, zowel op de autoriteiten op elk niveau als op mijn eigen daden. Maar ik wil nog éénmaal het volgende onderstrepen: radicale veranderingen in zo'n groot land met een dergelijke erfenis kunnen niet plaatshebben zonder pijn, zonder moeilijkheden noch schokken.

De poging tot staatsgreep van augustus heeft de algemene crisis tot het uiterste verdiept. Het ernstigste element van deze crisis is de ineenstorting van de staat. Ik ben ongerust over het feit dat onze landgenoten het staatsburgerschap van zo'n groot land verliezen; de gevolgen daarvan kunnen voor iedereen zeer ernstig zijn. Behoud van de democratische veroveringen van de laatste jaren is voor mij van vitaal belang. Zij zijn de smartelijke vruchten van onze geschiedenis, van onze tragische ervaring. Onder geen enkel voorwendsel kunnen wij daar afstand van doen. In dat geval zou elke hoop op een betere toekomst begraven worden. Ik zeg dit in alle eerlijkheid en oprechtheid. Het is mijn morele plicht.

Ik wil mijn erkentelijkheid betuigen aan alle burgers die de politiek van vernieuwing in ons land gesteund hebben, die deelgenomen hebben in de uitvoering van de democratische hervorming.

Ik dank alle staatslieden, personen uit het politieke en sociale leven, en miljoenen mensen in het buitenland - al diegenen die onze bedoelingen hebben begrepen en deze ondersteund hebben, die ons tegemoet zijn gekomen voor een eerlijke samenwerking met ons.

Ik verlaat mijn post met bezorgdheid. Maar ook met hoop, met vetrouwen in u, in uw wijsheid en uw geestkracht. Wij zijn de erfgenamen van een grootse beschaving, en of daaruit een nieuw en waardig bestaan voortkomt is op dit ogenblik afhankelijk van ieder van u allen.

Uit de grond van mijn hart dank ik diegenen die gedurende al deze jaren aan mijn zijde gestreden hebben voor een goede en rechtvaardige zaak, zonder te twijfelen. Sommige vergissingen hadden voorkomen kunnen worden en veel dingen hadden wij beter kunnen doen. Maar ik ben ervan overtuigd dat onze gemeenschappelijke inspanningen vroeg of laat vrucht zullen dragen en dat onze volken in een democratische en welvarende maatschappij zullen leven.

Ik wens u het allerbeste.