Gorbatsjov

HET VERTREK van Michail Sergejevitsj Gorbatsjov als president van de Sovjet-Unie is een vertrek in mineur.

Er kleeft tragiek aan de manier waarop Gorbatsjov de afgelopen maanden in snel tempo ten onder is gegaan: zijn rijk viel uiteen, zijn vrienden, leerlingen en aanhangers werden rivalen, naar zijn oproepen werd niet meer geluisterd. De man die bijna zeven jaar vooropliep, in zijn land en in de wereld, werd op achterstand gezet door rivalen in hun nieuwe zelfstandige republieken, door de feiten, door de gebeurtenissen. Het ging te hard en te snel, Gorbatsjov begreep het niet en hij werd niet meer begrepen. Tot hij uiteindelijk de handdoek in de ring wierp en aftrad, moegestreden, uitgevochten. “Mijn levenswerk is voltooid”, zei hij. Het was waar. Maar het was ook de eerste opmerking van Gorbatsjov in lange tijd waaruit werkelijkheidszin en zin voor perspectief sprak.

De historische rol van Michail Gorbatsjov, de rol die men zich bij het noemen van zijn naam over - bij voorbeeld - een generatie voor de geest zal halen, eindigde met de staatsgreep in augustus, of beter: met de mislukking ervan. Die mislukking vormde het bewijs dat het land waarvan Gorbatsjov president was, fundamenteel, en dank zij hem, verschilde van het land waarover hij in 1985 de leiding kreeg. De coup die hem op de Krim verraste, werd gepleegd door de vertegenwoordigers van het oude systeem, de vertegenwoordigers van het brezjnevisme, de mannen die het centrale gezag, dat decennia lang alles in een verstikkende greep had gehouden, wilden herstellen. De coup mislukte door het optreden van Boris Jeltsin en zijn aanhangers, maar de coup mislukte vooral doordat de daders zich hadden verkeken op de nieuwe werkelijkheid: de Sovjet-burgers die in het oude model eenvoudig de bevelen van boven gehoorzaamden, bleken plotseling zelf te kunnen nadenken, te kunnen twijfelen aan die bevelen, ze bleken deze te kunnen negeren en zich er zelfs tegen te kunnen verzetten: ze waren individuen geworden, niet langer de monddode robotten waarvoor de heren Janajev en Jazov hen abusievelijk hielden.

TIENTALLEN jaren lang is de Sovjet-Unie een gesloten gemeenschap geweest, tot de tanden gewapend, ideologisch agressief, een staat van superstructuren en almachtige instanties, geregeerd door een kleine kaste van partijkopstukken aan wier eeuwige gelijk nooit mocht of kon worden getwijfeld. Elke poging die structuren te democratiseren liep stuk. Wie het probeerde bekocht onder Stalin die poging met de dood en eindigde onder zijn opvolgers ofwel in kampen en gevangenissen, ofwel - daar waar de pogingen voortkwamen uit de heersende kaste zelf - in de vergetelheid van een datsja buiten Moskou.

Het is Gorbatsjov geweest - de Gorbatsjov van vóór augustus - die daar verandering in bracht: hij was de eerste Sovjet-leider die inzag en openlijk stelde dat de Sovjet-Unie oude stijl geen keus en geen tijd meer had en het roer om moest gooien om bij te kunnen blijven. Stalin bouwde de superstaat met zijn machtige centrum om razendsnel te kunnen industrialiseren. Zijn opvolgers hielden die superstaat intact in de mening dat dat stalinistische model een verdere modernisering zou garanderen. Gorbatsjov gaf als eerste toe dat het oude model al sinds jaren het tegendeel opleverde: vermolming, stagnatie, achteruitgang. Hij veranderde van koers. Hij introduceerde zijn glasnost en zijn perestrojka: de glasnost om de feilen van het oude systeem boven water te krijgen, de perestrojka om ze te verhelpen.

HET LIGT VOOR de hand om de naam Gorbatsjov vandaag vooral in verband te brengen met processen die op het ogenblik alles domineren: de desintegratie van de Sovjet-Unie, het weglopen van de republieken, de oorlogen en oorlogjes die in een aantal van die republieken zijn uitgebroken. Die conflicten en processen maken zonder twijfel deel uit van Gorbatsjovs erfenis: ze zijn een even onverwachts als tragisch gevolg van de decentralisatie en de democratisering die deel uitmaakten van Gorbatsjovs perestrojka. Ze zijn echter nog veel meer een gevolg van het beleid van Gorbatsjovs voorgangers: de basis voor de conflicten van vandaag werd gelegd door Stalin, zijn op het principe van verdeel-en-heers gebaseerde nationaliteitenpolitiek, zijn bloedige terreur. Niet Gorbatsjov heeft die conflicten veroorzaakt: ze bestonden al voor zijn aantreden, en als hij er niet was geweest zouden ze vroeg of laat toch zijn losgebarsten. Als Gorbatsjov op dit gebied iets kan worden verweten, is het zijn grove onderschatting van de etnische problematiek, zijn gebrek aan begrip voor de klachten en de verlangens van de vele volkeren van de Sovjet-Unie.

Het is echter kortzichtig de naam Gorbatsjov uitsluitend of zelfs maar vooral met die desintegratie en die conflicten in verband te brengen en te concluderen dat zijn historische rol een negatieve is geweest. Gorbatsjov heeft in zeven jaar tijd het Sovjet-rijk en de Sovjet-mens veranderd. Hij heeft Lenin en Stalin en alles wat zij voorstelden - inclusief de terreur en inclusief de ideologie - ten grave gedragen. De wereld ziet er dank zij Michail Gorbatsjov anders uit dan zeven jaar geleden. Er zijn weinig staatslieden die dat kunnen zeggen.

DAT ER UITEINDELIJK geen kroon wordt gezet op Gorbatsjovs werk, dat zijn vertrek wordt geprovoceerd door feiten die hij niet heeft voorzien en niet heeft gewild, en dat de desintegratie van de Sovjet-Unie een reeks grote problemen en gevaren oplevert, dat alles doet niets af aan zijn historische verdienste: hij heeft 's werelds grootste dictatuur ontmanteld. En onder het deksel van die dictatuur blijkt zich in de loop van zeventig jaar meer conflictstof te hebben verzameld dan de wereld lief is. Maar dat kan Gorbatsjov, de man die dat deksel wegnam, niet worden aangerekend.

Dat doet, behoudens het Chinese regime, dan ook geen enkele regering die in de wereld meetelt. De gekozen gedragslijn is er een van: prijs Gorbatsjov en omhels het nieuwe Gemenebest in de persoon van de Russische president Jeltsin. President Bush is daar deze kerstdagen in voorgegaan. Na de nodige commentaren in Washington die onzekerheid deden vermoeden, heeft Bush de streep getrokken. Voor de Sovjet-Unie is er een constructie in de plaats gekomen die naar de uitgesproken mening van de Amerikaanse president, behoeftig als de samenstellende delen van die constructie zijn, betere aangrijpingspunten biedt dan haar voorgangster. Het is een praktische en dus verdienstelijke benadering van een zeer labiele werkelijkheid. Jeltsin biedt de wereld een strohalm om zich aan vast te houden. Bush is bereid die te grijpen.