De strateeg in tactiek verstrikt

Wat zijn de maatstaven waarnaar de grootte van een staatsman bepaald wordt? Zijn doorzicht, zijn prestaties of overwinningen, zijn nalatenschap; zijn zedelijk gehalte. Maar de uitkomst van de toetsing valt nooit objectief vast te stellen, want wat de één als een verdienste aanmerkt, zal een ander als een falen, zo niet als verraad, beschouwen.

Hoe brengt Michael Gorbatsjov, aan wiens bijna zevenjarig bewind eergisteren een eind is gekomen, het er bij dit examen af? Is dat bewind, door de bank genomen, een zegen geweest (en zo ja, voor wie?) dan wel een ramp (en zo ja, voor wie?)? Laten we, gebruikmakend van die ijkmaten, proberen tot een oordeel te komen, wel beseffend dat dit slechts voorlopig kan zijn, al was het slechts omdat de tijdgenoot over minder informatie beschikt dan de toekomstige historicus.

Al geruime tijd voordat Gorbatsjov begin 1985 secretaris-generaal werd van de communistische partij van de Sovjet-Unie, en daarmee de machtigste man van deze supermogendheid, was hij al tot de conclusie gekomen dat er iets fundamenteel mis was met het communistische systeem. Institutionele en persoonlijke sclerose was er de oorzaak van dat de Sovjet-Unie op bijna alle gebieden bij het kapitalistische Westen, haar grote rivaal, was achtergebleven.

Maar tot een soortgelijke conclusie was één van zijn voorgangers, Nikita Chroesjtsjov, bijna dertig jaar eerder ook al gekomen. Wanneer Gorbatsjov geprezen wordt om zijn doorzicht en zijn moed het verkalkte systeem nieuw leven in te hebben willen blazen en daarmee de woede van talloze profiteurs te hebben geriskeerd, dan verdient Chroesjtsjov, die wat al te veel in de schaduw van zijn opvolger is geraakt, die lof ook.

Zeker, Chroesjtsjov was een veel grovere man; ook een man met veel minder opvoeding dan Gorbatsjov. Hij ging grotendeels af op zijn instinct, maar dat instinct was goed. Hij had te maken met Stalins erfenis, die als een loden last rustte op elk initiatief dat niet van de top kwam. Door schokwerking - de ontluistering van de halfgod Stalin - heeft hij het volk van die last willen bevrijden.

Het is hem niet gelukt. Daarvoor waren de gevestigde belangen van het enorme partij-apparaat te sterk. Daarvoor waren zijn hervormingspogingen ook te grillig. En ten slotte: daarvoor was Chroesjtsjov zelf nog te veel onderdeel van dat apparaat en te veel gelovige in het marxisme-leninisme. De successen van de Russische ruimtevaart schenen hem in dat geloof even gelijk te geven.

Ruim twintig jaar na Chroesjtsjovs val was er, ondanks alle stagnatie, toch een heel andere Sovjet-Unie ontstaan. De mensen waren ontwikkelder en het IJzeren Gordijn was poreuzer geworden. Het besef van achterstand was veel groter en algemener dan onder Chroesjtsjov. Dat besef moet zelfs tot in de hoogste partijregionen zijn doorgedrongen, anders was een man als Gorbatsjov nooit secretaris-generaal van de partij geworden.

Daarom ondervond Gorbatsjov, toen hij zijn perestrojka lanceerde, in het begin (en zolang het voornamelijk bij woorden bleef) veel steun. Maar al gauw bleek dat ook hij in feite niets anders wilde dan hervorming van het systeem. Afschaffing van het onhervormbare systeem was er niet bij. Zelfs toen hij in augustus van dit jaar, verraden door zijn naaste medewerkers, terugkwam van zijn traumatische gevangenschap op de Krim, bleef hij zijn geloof in het communisme en de partij belijden - om twee dagen later als haar secretaris-generaal af te treden en haar daarmee aan haar lot over te laten.

In feite was Gorbatsjov, hoewel een veel scherper analyticus, evenzeer een gevangene van het systeem als Chroesjtsjov dat was geweest en in feite ook even grillig als Chroesjtsjov. Op het beslissende ogenblik miste hij de moed van zijn overtuiging en schrok hij terug voor de ingrijpende economische hevormingen die de consequentie waren van zijn kritiek. Ook omringde hij zich ten slotte met mensen van wie hij kon weten dat ze slechts uit waren op zijn "ontmachting'. De strateeg raakte verstrikt in de tactiek.

Zijn perestrojka is dan ook mislukt. Of dit nu komt doordat ook Gorbatsjov niet over zijn eigen schaduw kon heen springen dan wel doordat het systeem gewoonweg niet voor hervormingen vatbaar was - en dus ieder ander dan Gorbatsjov ook zou hebben gefaald - is slechts van academisch belang. Het feit blijft bestaan dat hij, hoe dan ook, niet is geslaagd in zijn levenswerk.

Maar de buitenlandse politiek dan? Is hij hier niet de grote vernieuwer geweest? Dat is zeker waar. Hij heeft, gesteund, misschien zelfs geïnspireerd door Sjevardnadze, een einde gemaakt aan een volmaakt contraproduktief buitenlands beleid. De militaire uitgaven ruïneerden het land en hadden - met de SS-20's als meest sprekende voorbeeld - op den duur een averechts effect. Als aan hem het einde van de Koude Oorlog niet te danken is, dan is hij het toch wel geweest die de feiten onder ogen heeft durven zien en daaruit de consequenties heeft durven trekken, met als gevolg: einde van de Koude Oorlog.

Daarvoor is de wereld hem dank verschuldigd. Veel minder zeker is of Rusland, de belangrijkste erfopvolger van de Sovjet-Unie, hem die dank zal geven.Het Westen ziet het berusten in de hereniging van Duitsland, in de ontruiming van de satellietlanden en de Baltische landen en in de instorting van de communistische regimes aldaar als het bewijs van zijn staatsmanschap. Maar zal de Russische geschiedenis er ook zo over denken? En het uiteenvallen van de Sovjet-Unie zelf: op wiens conto zal die geschiedenis dat schrijven?

Het is waarschijnlijk dat Gorbatsjov zijn bewind allerminst begonnen is met het voornemen Midden- en Oost-Europa uit de invloedssfeer van de Sovjet-Unie vrij te laten. En toen hij zich, wonderlijk snel, bij die gedane zaken had neergelegd, verzette hij zich nog lang tegen de vrijmaking van de Baltische landen uit het Sovjet-verband. Die vrijmaking hebben ze ten slotte niet aan hem, maar aan Jeltsin te danken.

De wijze waarop hij zich aan zijn verantwoordelijkheid voor het moorddadig optreden van de "zwarte baretten' in Vilnius en Riga, evenals voor het niet minder moorddadig optreden van het leger in het Georgische Tblisi, heeft onttrokken, werpt ook een schaduw op zijn morele integriteit. In elk geval zaaide hij daarmee twijfel aan de oprechtheid van de indrukwekkende woorden die hij in december 1988 voor de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties over het zelfbeschikkingsrecht had gesproken.

Maar in zo'n conflict tussen woord en daad, of tussen privé-moraal en de verantwoordelijkheid voor behoud van de eenheid van de staat, is ook menig Westers staatsman geraakt. Reden te meer om Gorbatsjov niet, zoals veel gebeurd is, voortijdig heilig te verklaren. Het predikaat "tragisch' is al eerbewijs genoeg voor de politicus die, om welke redenen dan ook, faalde.