BORIS JELTSIN; Een moedig man met een ongehoorde vechtersmentaliteit

ROTTERDAM, 27 DEC. Boris Nikolajevitsj Jeltsin is de eerste en enige erfgenaam van de Sovjet-Unie geworden. Minuten nadat een zwaar geschminkte Michail Gorbatsjov voor de Sovjet-televisie zijn niet meer bestaande functie had neergelegd, werd de rode vlag boven het Kremlin gestreken. Gorbatsjovs vertrekken zijn ontruimd, zijn medewerkers naar huis gestuurd, alleen de immense, vijfpuntige rode glas-in-lood-sterren op de Kremlintorens stralen nog. Voortaan is het Kremlin weer het regeringscentrum van het Russische rijk, haastig omgedoopt in de Russische Federatie (RF). Boris Jeltsin is de nieuwe bewoner. De ogen van de wereld zijn nu op hem gericht. Welke verrassingen staan ons uit het nieuwe Kremlin te wachten?

Het is wennen voor het Westen. Al noemde president Bush Jeltsin in zijn televisietoespraak onmiddellijk een "moedige president', het is wel duidelijk naar wie zijn voorkeur uitging. Met tegenzin neemt het Westen afscheid van Gorbatsjov, met tegenzin omarmt het de nieuwe machthebber, die zoveel meer op de oude partij-apparatsjiks lijkt dan de laatste Sovjet-president.

Die vergelijking is niet helemaal eerlijk. De tegenzin komt deels voort uit conservatisme. De veranderingen gaan ook ons te snel. Gorbatsjov was veilig en bekend terrein, al was het zonneklaar dat hij al een jaar niets meer te vertellen had. Maar Jeltsin heeft tot nu toe alleen maar bewezen een sterke oppositiepoliticus te zijn. Men vraagt zich met reden af of hij ook in staat is iets op te bouwen.

Net als Gorbatsjov mag Jeltsin heel wat op zijn politieke conto schrijven. Hij heeft de hervormingen, en dus ook het uiteenvallen van het Sovjet-imperium, ten zeerste bespoedigd. Waar Gorbatsjov aarzelde, hakte Jeltsin knopen door. Waar Gorbatsjov intrigeerde, sprak Jeltsin vrijuit. Waar Gorbatsjov op de rem ging staan, gaf Jeltsin krachtig gas. En waar Gorbatsjov tot op het laatste moment de communistische partij de hand boven het hoofd bleef houden, wierp Jeltsin met gevoel voor theater tijdens het 28ste partijcongres al zijn partijboekje op tafel. Was Gorbatsjov in 1985 de man met de fijnste barometer voor de tijdgeest, in 1991 was dat Jeltsin en daarom heeft hij gewonnen.

Doen beide heren in politieke moed niet voor elkaar onder, Jeltsin beschikt daarnaast over een ongehoorde vechtersmentaliteit. In 1987, toen hij het politburo moest verlaten, stortte hij geestelijk en fysiek in. Gorbatsjov gaf hem nog een trap na door hem te verstaan te geven dat er voor hem in de toekomst geen plaats meer was in de grote politiek. Toen is de kiem gelegd van een jarenlange rivaliteit, die uiteindelijk voor Gorbatsjov veel gevaarlijker is gebleken dan die van de oude partijapparatsjiks, die door hun conventionele houding en hun Pavlov-gedrag uiteindelijk veel gemakkelijker te manipuleren bleken dan het ongeleide projectiel vanachter de Oeral. Dat Gorbatsjov zich daarvan bewust is geweest, bleek toen Jeltsin in het voorjaar van 1990 tot voorzitter van het Russische parlement werd gekozen - met slechts vier stemmen verschil. Gorbatsjov hoorde van Jeltsins zege in het vliegtuig op weg naar Canada. Hij ontplofte van woede en riep zijn medewerkers toe dat zij niet beseften wat een ramp dit voor Rusland was.

Jeltsin heeft gevochten als een leeuw. Net als Gorbatsjov heeft hij handig weten te profiteren van het overdonderende effect van onconventioneel politiek gedrag in het zuiver rituele rollenspel, waaraan men in de Sovjet-Unie gewend was. Het was Jeltsin die openlijk het conflict zocht met de oude garde. Hij heeft het aangedurfd zich aan het hoofd te stellen van een jonge democratische beweging. Hij was de eerste die zich door het hele Russische volk tot president liet kiezen. Hij schroomde niet het kapitalisme te omhelzen, al weet hij evenmin als Gorbatsjov wat dat betekent. Toen Gorbatsjov afgleed naar rechts en de militairen een einde probeerden te maken aan het onafhankelijkheidsstreven van de Baltische landen, was Jeltsin de eerste die onvoorwaardelijk hun kant koos. Toen de langverwachte staatsgreep dan eindelijk werd gepleegd, gaf zijn resolute gedrag de doorslag. Jeltsin klom op een tank en de geïmponeeerde militairen kozen voor Rusland en Boris Nikolajevitsj. En na het referendum over de onafhankelijkheid van de Oekraïne reageerde hij weer bliksemsnel. In twee weken tijd werd de Sovjet-Unie opgeheven, een Gemenebest gesticht, Gorbatsjov naar huis gestuurd en de rode vlag boven het Kremlin gestreken. En dit alles zonder bloedvergieten.

Maar er zijn ook wel wat minpunten. Uit zijn autobiografie "Getuigenis van een opposant' komt het beeld naar voren van een ijdele, naïeve, boerse partij-jongen, die trots is op de goede punten op school en opschept over zijn sportieve prestaties. Tegelijkertijd is het een beeld van een jeugd in grote armoede, doorgebracht in woonbarakken in het vervuilde industriegebied rond Sverdlovsk. Jeltsin kent de noden van het volk en daar komt ook die vechtersmentaliteit vandaan.

Jeltsin is moedig, maar hij is ook rancuneus. Van de overwinning op Gorbatsjov moet hij hebben gedroomd. Toen Gorbatsjov na de staatsgreep ontredderd terugkeerde in Moskou, zag Jeltsin er geen been in hem voor het Russische parlement te vernederen. Jeltsin is impulsief en onvoorzichtig. Toen de Tsjetsjenen onder een spaghettigeneraal opstandig werden, stuurde hij troepen en toen dat averechts uitpakte gaf hij zijn vice-president Roetskoj de schuld. Toen de Oekraïne zich onafhankelijk verklaarde begon Jeltsin over grenscorrecties en moest er vliegensvlug een delegatie naar Kiev reizen om de brokken te lijmen. Ook de keuze van zijn naaste medewerkers laat sterk te wensen over. Klagend spreekt men in Moskou al van de Sverdlovsk-mafia, die grotendeels uit zijn vroegere partijvrienden bestaat.

Jeltsins ster is hoog gerezen. Als erfgenaam van een failliet imperium is hij opeens met enorme macht bekleed. Ook daar is heel wat politieke moed voor nodig, want op zijn pad liggen zoveel voetangels en klemmen dat Jeltsin eigenlijk op voorhand al gedoemd is een tussenpaus te worden. Hij is omhooggeklommen dankzij de steun van het volk, de algemene afkeer van het communisme en de haat in de republieken jegens het Kremlin. Het communisme is mede dankzij hem verdwenen maar is vervangen door nationalisme, dat hele delen van het rijk onbestuurbaar maakt. Als hij niet zeer tactvol manoeuvreert, kan de haat tegen het centrum omslaan in haat tegen de Russen. En de steun van het volk? Die zou weleens van korte duur kunnen blijken te zijn, omdat de economische situatie niet snel zal verbeteren.

Er zijn drie landen waarvoor Jeltsin moet oppassen: de Oekraïne, Kazachstan en zijn eigen Rusland. De Oekraïne verzet zich krachtig tegen een nieuwe Russische hegemonie binnen het Gemenebest. Kazachstan, dat politieke leiding geeft aan de Centraal-Aziatische republieken, vertegenwoordigt de belangen van de islam, die zich in de "zachte onderbuik' van het voormalige imperium op de een of andere manier zal hergroeperen. En Rusland ligt nog steeds op het breukvlak van Europa en Azië, een smeltkroes van volkeren, een onmetelijke vlakte, een kapotte economie, een onverwerkt verleden, maar met een macht aan bodemschatten. Het oude, in ere herstelde Russische wapen, de tweekoppige adelaar, kijkt twee kanten op, naar oost en west. Voor Boris Nikolajevitsj valt er weinig te kiezen.