"Voedselhulp' aan Russen met medicijnentransporten succes; Stichting voor hulp aan Russen beëindigt in februari haar werk

ROTTERDAM, 23 DEC. De Stichting Voedselhulp aan Russen, voortgekomen uit de VARA-actie Help de Russen de winter door, zal in februari met een laatste medicijnentransport naar de voormalige Sovjet-Unie haar werk beëindigen. Volgens mr. J. Vos, Nederlands ambassadeur in Moskou is de actie “uitzonderlijk goed verlopen dankzij de buitengewoon zorgvuldige manier waarop zij is begeleid”. Vos heeft van tal van Russen positieve reacties gehoord op de hulpactie, die aanvankelijk wegens het ontbreken van een goed doortimmerd plan in Nederland op scepsis stuitte.

Na de beginperikelen heeft de stichting de oorspronkelijke doelstelling, het zenden van voedsel, laten varen en in plaats daarvan hoofdzakelijk medicijnen aan de Russen geleverd. Ze heeft in korte tijd een tamelijk geolied lopende samenwerking opgezet met 125 ziekenhuizen in verschillende Unierepublieken. Na het afleveren van het laatste transport verliest de stichting haar bestaansgrond. In een brief aan premier Lubbers heeft ze haar diensten aangeboden voor komende humanitaire acties, zodat de opgedane ervaring en contacten niet verloren zullen gaan.

De VARA haalde vorig jaar december 24,3 miljoen binnen met de actie Help de Russen de winter door, een initiatief van de Amsterdamse koopman E.J. van Eeghen. Sonja Barend reisde er voor naar Moskou om vandaar op 15 december in een avondvullende live-show de Nederlanders tot medeleven en spenderen te bewegen. De actie leidde tot veel commotie in de Nederlandse pers. Er was namelijk geen honger in de Sovjet-Unie en het sturen van voedselpakketten werd door veel Russen als buitengewoon gênant ervaren. De Nederlandse journalisten in Moskou probeerden uit te leggen dat er, hoewel er niks in de winkels lag, geen honger werd geleden. De verklaring daarvoor was simpel: in de (voormalige) Sovjet-Unie heeft voortdurende schaarste, ontstaan door de inefficiënte planeconomie, geleid tot een uitgebreid zwarte-marktcircuit, waarbij relaties belangrijker waren dan roebels en de achterdeur van de winkel belangrijker was dan de hoofdingang. Vandaar de onbegrijpelijke beelden van lege schappen in de winkels maar doorgaans goedgevulde tafels bij Russen thuis.

VARA-voorzitter M. van Dam was niet gecharmeerd over de berichtgeving die hierover de kolommen van de Nederlandse bladen haalde en deed een poging de kranten te benvloeden. Gevoegd bij de vage programmering en slechte voorbereiding leidde dat tot veel kritiek op de actie. Minister Pronk van ontwikkelingssamenwerking, die beloofd had op elke ingezamelde gulden een kwartje uit de ontwikkelingssamenwerkingspot te leggen, zette zijn subsidie stop in afwachting van een concretere uitwerking van de plannen.

Inmiddels is de materiële situatie in de Sovjet-Unie er alleen maar beroerder op geworden: de prijzen stijgen, de rijen worden langer en voor steeds minder mensen werpt het netwerk van relaties nog vruchten af. De EG, de Amerikaanse regering en de NAVO bereiden grootscheepse militaire transporten van elementaire levensmiddelen en medicijnen voor in een poging de prille aanzetten tot democratie in het chaotische wereldrijk te stimuleren.

Een van de bezwaren die aan humanitaire acties kleefden is het probleem van de distributie. Iedereen herinnerde zich de verhalen over de tientallen tonnen hulpgoederen na de aardbeving in Armenië, die hun weg naar de zwarte markt feilloos wisten te vinden. De ervaring van de stichting Voedselhulp aan Russen leert dat het ook anders kan.

De stichting lijkt erin geslaagd de controle strikt in de hand te houden. Zij werkte met Russisch sprekende Nederlanders, die tot het allerlaatste moment toezicht hielden op de distributie van de hulpgoederen. De controle op de aflevering van de voedselpakketten liep tot bij de ontvangers thuis.

Van de totale opbrengst van de actie is slechts ongeveer 6 miljoen gulden aan voedselhulp besteed. Toen bleek dat er grotere behoefte was aan medicijnen heeft men het actieterrein verlegd. Na missies naar ziekenhuizen en klinieken in milieurampgebieden als Sverdlovsk, Perm en Oefa in de Oeral, Minsk en Gomel in Witrusland (getroffen door de kernramp van Tsjernobyl) en Noekoes aan het snel opdrogende Aralmeer, zijn 125 ziekenhuizen uitgekozen, waarvoor een pakket is samengesteld van basismedicijnen, wegwerpnaalden en infuusmateriaal. “Medicijnen kwamen vroeger grotendeels uit de satellietstaten. Die vragen er inmiddels buitenlandse valuta voor en daarom is de toevoer gestagneerd”, aldus J. Nieuwenhuis, woordvoerder van de stichting. De medicijnen uit Nederland werden door Russische militaire vliegtuigen op vliegveld Beek opgehaald en begeleid door Nederlandse vrijwilligers.

Door steun van het Nederlands Inkoop Centrum is het gelukt op bepaalde medicijnen 50 tot 70 procent korting te krijgen, waardoor aanzienlijk meer pakketten konden worden samengesteld. Er is uiteindelijk voor zo'n 45 miljoen aan medicijnen verstuurd. Met behulp van een streng nummerings- en registratiesysteem en harde afspraken met de ont vangende ziekenhuizen is het volgens L. van der Perk, voormalig medewerkster van de Nederlandse ambassade in Moskou en een van de drijvende krachten achter de actie, gelukt aflevering te garanderen.

De vraag blijft of een dergelijke intensieve controle mogelijk is wanneer op massale schaal hulp wordt geboden. De ervaring van Duitse hulpacties wijst op het tegendeel. De logistieke problemen zullen bovendien alleen maar toenemen, nu 92 vliegvelden in de voormalige Sovjet-Unie zijn gesloten wegens gebrek aan brandstof.

Volgens ambassadeur Vos is de actie geslaagd omdat zeer zorgvuldige adreslijsten zijn samengesteld, in nauwe samenwerking met de locale autoriteiten. Ook is bewust gekozen voor kleine transporten om opstoppingen met kans op diefstal te voorkomen. “Nederland kan de problemen van de Sovjet-Unie niet oplossen en er is dan ook maar een criterium om de actie te beoordelen en dat is of er met het beschikbare bedrag een maximale bijdrage aan de leniging van nood is geleverd. Welnu, het bedrag is mijns inziens absoluut optimaal besteed”, aldus de ambassadeur. Pronk heeft zijn kwartjes dan ook alsnog aan de stichting uitbetaald.