Minderheden in Nederland meest gebaat bij verzuiling

"Gaat heen en verzuilt'. Zo meent Marc Chavannes de idee van een islamitische verzuiling in ons land te kunnen samenvatten. Daarmee slaat hij de plank lelijk mis, want het gaat juist om de oproep "verzuilt en komt er bij'. Zijn verwijzing naar Lijphart en diens advisering van de toenmalige regering van Zuid-Afrika maakt zijn stukje weliswaar pikant, maar het is niet verhelderend.

In een artikel voor Het Financieele Dagblad (21-23 september) ging ik in op Frits Bolkesteins stelling dat culturele minderheden niet met behoud van eigen identiteit in onze samenleving zouden kunnen integreren. Hij verwees daarbij in het bijzonder naar het islamitische geloof. Ik schreef dat mij dit deed denken aan radicale calvinisten van vóór 1960 die meenden dat in ons dominant protestantse land katholieken hun malle geloof dienden op te geven alvorens volledig geïntegreerd en geaccepteerd te kunnen worden. Vanaf de negentiende eeuw echter hebben katholieken zich maatschappelijk en politiek verenigd in een eigen zuil met eigen maatschappelijke en politieke organisaties. Deze verzuiling was een middel tot zowel emancipatie als integratie en wel met behoud van de eigen katholieke signatuur.

Opvallend is dat na 1960, toen deze emancipatie en integratie was voltooid, de dooi inzette. Het is een misvatting dat dit een proces van algehele ontzuiling was, want ook nu nog zijn de essentiële sectoren van onze samenleving verzuild: het onderwijs, de gezondheidszorg en de media. Wel was er sprake van een soort ideologische ontzuiling: de confessionele signaturen verdwenen niet, maar vervaagden, verloren hun scherpte en radicaliteit.

Het is moeilijk precies vast te stellen wat de K van KRO, KUN of KUB inhoudt, zoals het moeilijk is de C van NCRV, CNV en NCW of het gereformeerde van de VU ondubbelzinnig te determineren. Het is echter onjuist daaruit te concluderen dat het allemaal niets meer voorstelt, zoals Chavannes schijnt te suggereren. In tegendeel, de discussies over deze confessionele identiteiten zijn de laatste jaren weer aan het toenemen. Bovendien zijn er niet-meer-kerkelijke (of kerkse) "christenen' die wel degelijk belang hechten aan christelijke (bijbelse) waarden en normen. Het spreken over "ontzuiling' komt maar al te vaak voort uit wishful thinking.

Zeker voor de katholieken was de verzuiling destijds het middel bij uitstek om te emanciperen en met behoud van eigen identiteit in de samenleving te integreren. De scherpe kantjes van deze identiteit gingen er na 1960 in een algeheel proces van modernisering in eerste instantie bij de jongeren van af. Wie nu nog confesioneel scherpslijpt, wordt fundamentalist genoemd.

Gezien dit succesvolle emancipatie- en integratieproces en gezien het feit dat ons land, hoe ideologisch vaag ook, nog steeds verzuild is, ligt het voor de hand ook de islamieten in ons land op te roepen via verzuiling te emanciperen en daardoor te integreren. Voorts ligt het in de lijn der sociologische verwachtingen dat volgende generaties islamieten door scholing, maar ook door emancipatie en integratie zullen moderniseren en dus wat eigen ideologie betreft seculariseren, zoals dat ook in de confessionele zuilen van de christenen is gebeurd.

Dit is niet een oproep tot apartheid van culturele minderheden, want tot de islamieten in ons land behoren diverse etnische groeperingen: Marokkanen, Turken, Surinamers, Molukkers. Ik zou fel tegenstander zijn van aparte etnische zuiltjes langs lijnen van etniciteit. Dat is een gettoïsering, of zo men wil, apartheid die heilloos is. Ook zou de macht dan dermate verpulverd raken dat de islamieten nimmer in staat zouden zijn volwaardige medeburgers met politieke invloed te worden. Geen Marokkaanse Metaalbond dus, zoals Chavannes vol afgrijzen en dus retorisch vraagt. Ook geen koepel voor Turkse scholen. Maar waarom op termijn geen IPN, een Islam Partij Nederland?

Hier ligt natuurlijk wel een groot probleem dat Chevannes niet noemt: zijn deze etnische groeperingen daartoe in staat en bereid, overheerst de algemene islamitische identiteit de diverse etnische identiteiten in voldoende mate? De geloofsidentiteit zou ten behoeve van de verzuiling in staat moeten zijn de etnische verschillen te overstijgen. Op etnische grondslag kan men geen zuilen bouwen. Op dit punt ben ik het dan ook oneens met Lijphart. Etniciteit die fel wordt aangehangen, sluit pacificatie en consensus uit en sluit ook de weg naar emancipatie en integratie af. De geschiedenis van Nederland heeft geleerd dat dit voor verzuiling op levensbeschouwelijke grondslag niet geldt.

Stel dat de islamitische verzuiling niet lukt. Stel dat we met Bolkestein en kennelijk ook Chavannes blijven hameren op integratie zonder behoud van eigen identiteit. We kunnen er dan staat op maken dat islamitische fundamentalisten greep zullen krijgen op een aanzienlijk deel van de in ons land wonende moslims en dat diverse etnische groeperingen zich voor langere duur in eigen getto's zullen verschansen. Vooral voor de grote steden in ons land lijkt mij dat voor zowel autochtonen als allochtonen het scenario van een nachtmerrie.

Het wordt tijd dat we gaan inzien dat in onze nog steeds verzuilde maatschappij de Islam een bondgenoot is. Dan is het wel zaak om allerlei door de ontwikkelingen in de afgelopen decennia achterhaalde gevoelens en gedachten over verzuiling in te ruilen voor een realistischer en volwassener kijk.