Beschuldigingen zonder precedent van Nelson Mandela aan Zuidafrikaanse president; Alleenheerschappij van Nationale Partij is voorbij

JOHANNESBURG, 23 DEC. Het leek op verdringing. Al die woorden van verzoening op de Codesa (Conventie voor een Democratisch Zuid-Afrika), het wederzijds respect tussen blank en zwart en het voorbeeldige consensus-denken.

Alsof Zuid-Afrika geen trauma achter de rug heeft van 43 jaar geïnstitutionaliseerd racisme. Alsof de conferentiezaal niet vol zat met voormalige ballingen, gemartelden, ex-gevangenen, hele en halve collaborateurs en de bedenkers en uitvoerders van de apartheid.

In zo'n zware atmosfeer moest het wel tot een ontlading komen. Maar niemand had verwacht dat het zó zou gebeuren. Het werd doodstil in de zaal, toen ANC-leider Nelson Mandela vrijdagavond de aanval opende op president De Klerk. Met een rustige, ijzige stem stapelde hij ruim een kwartier lang veroordeling op veroordeling, belediging op belediging, terwijl de president ineen leek te krimpen achter de tafel. De Klerk, zei Mandela, is ongeschikt om het land te regeren, misbruikt zijn positie, is een produkt van de apartheid en, het belangrijkste: hij is niet de president van alle Zuidafrikanen, maar van een “onwettig, in diskrediet geraakt minderheidsregime”.

Mandela reageerde op De Klerks verwijt, dat het ANC zijn gewapende vleugel Umkhonto we Siszwe nog niet heeft opgeheven. Maar Mandela reageerde nog meer af. Zijn vertrouwen in De Klerk (“een integere man”, zoals hij hem in het begin noemde) is verdwenen. Mandela is er nu van overtuigd dat De Klerk “een dubbele agenda” heeft: de president doet niets aan het politiek geweld en de moorden op ANC-activisten.

Het was een precedent in de Zuid-Afrikaanse politiek. Een leider van een zwarte beweging die tijdens een rechtstreekse televisie-uitzending zo de blanke staatspresident de mantel uitveegt. Naar verluidt braken in Soweto spontaan feestjes uit. De Afrikaner pers reageerde woedend en de Nationale Partij was “zeer ernstig gekrenkt”. En de blanke commandant van politie in Noord-Transvaal, die, toen hij Mandela vorig jaar voor het eerst op televisie zag, zijn dienstpistool pakte en het toestel aan barrels schoot - wat zal die gedaan hebben?

Zaterdagochtend schudden De Klerk en Mandela bij het begin van de tweede vergaderdag elkaar de hand, alsof alles vergeten en vergeven was. Maar het was meer dan een incident geweest. De uitbarsting maakt de hele lading van de Codesa duidelijk: Frederik Willem de Klerk is niet meer alleen de baas in Zuid Afrika. Hij is een zeer belangrijke deelnemer aan de Conventie, die tot een nieuwe non-raciale grondwet moet leiden, maar wel één van de negentien. De alleenheerschappij van de Nationale Partij is voorbij.

De opening van de Codesa op vrijdag en zaterdag was uiteindelijk minder voorspelbaar en ceremonieel dan verwacht. President De Klerk kwam met een nieuwe, nog onduidelijke suggestie voor een overgangsregering en een overgangsparlement, waarin zwarten op korte termijn politieke zeggenschap krijgen. De Nationale Partij betuigde openlijk spijt over de apartheid. En Inkatha, na het ANC en de NP gezien als de derde politieke kracht in het land, pleegde onverwacht obstructie door de Intentieverklaring met algemene uitgangspunten voor de nieuwe grondwet en de procedures van de Codesa niet te tekenen.

Politiek ging de meeste aandacht uit naar het initiatief van De Klerk. Na lange verzet gaat de regering nu toch akkoord met de eis van het ANC voor een interim-regering, maar het ANC denkt dat er enige adders onder het gras zitten. De Klerk zal zijn definitieve voorstellen eind volgende maand presenteren, wanneer de werkgroepen van de Codesa op deelterreinen gaan onderhandelen.

De Klerk wil een interim-constitutie, die zwarten politieke vertegenwoordiging geeft in regering en parlement. Wanneer de Codesa het daarover eens wordt, moet het gehele volk zijn oordeel geven via een referendum. Het huidige driekamerparlement moet de interim-constitutie bekrachtigen, waarna verkiezingen worden gehouden. De Klerk ontkende op een persconferentie te streven naar een vierde kamer voor zwarten in het raciaal gescheiden driekamer-parlement. Hij liet wel doorschemeren dat de huidige staatkundige voorstellen van de Nationale Partij, met een roulerend presidentschap tussen de partijen en sterke nadruk op minderheidsbelangen, als uitgangspunt voor de overgangsperiode zullen dienen.

Het interim-parlement, en niet de Codesa, zou de definitieve grondwet moeten opstellen. Het lijkt erop dat De Klerk op deze manier de ANC-eis van een gekozen grondwetgevende vergadering van zich af probeert te houden. Bovendien creëert hij een lange overgangsperiode naar een nieuwe grondwet, waarin de NP de macht deelt, maar wel meeregeert. Hiervoor wordt binnen de partij een periode van tien jaar genoemd.

Het ANC voelt niets voor zo'n lange overgangsfase en houdt vast aan een maximumperiode van achttien maanden voor de interim-regering. Iedere mogelijkheid van raciaal gescheiden referenda of uitbreiding van het driekamerparlement wees ANC-leider Mandela zaterdag van de hand als “totaal onacceptabel”. De Klerk wil echter wel apart de mening van het blanke electoraat peilen, omdat hij dat bij de laatste verkiezingen heeft beloofd. “Als een overweldigende meerderheid van het volk voor de nieuwe grondwet is, maar het blanke electoraat niet, dan moeten we terug naar de onderhandelingstafel. Ik wil niet meedoen aan het opstellen van een onevenwichtige grondwet”, aldus De Klerk.

Sinds dit weekeinde is in Zuid-Afrika een vorm van overgangsbestuur ingesteld. De besluiten van de Codesa worden in wetgeving omgezet en voorgelegd aan het parlement. Maar de offiële opening maakte duidelijk dat het straks achter de schermen moeizame onderhandelingen zullen worden over de staatsinrichting, de overgangsfase, de bescherming van minderheidsbelangen. Dan moet blijken of de uitbarsting op de openingsdag van therapeutische waarde is geweest.