Regisseur Akerman verlaat Nederland na zestien jaar; "Dichter van de zon' keert terug naar Zuid-Afrika

Na zestien jaar in Nederland gewoond te hebben, vertrekt de Zuidafrikaanse regisseur Anthony Akerman (1949) morgen weer naar zijn geboorteland. “Sinds Mandela vrij is, kan ik met een gerust hart zeggen dat ik "ook een eigen land' heb.”

In zijn nieuwste stuk Dark Outsider (1991) laat de Zuidafrikaanse regisseur en toneelschrijver Anthony Akerman een van zijn personages zeggen: “Jij bent een dichter van de zon. Je gedichten zijn gedrenkt in het zonlicht, afkomstig van onze eigen Zuidafrikaanse zon. Zuid-Afrika is je drijfveer, je diepste motief, je grootste kracht. Wat zal er met je schrijverschap gebeuren wanneer je je Muze in de steek laat?”

Na zestien jaar in Nederland als regisseur gewerkt te hebben, keert Anthony Akerman (1949) terug naar Zuid-Afrika. Toen hij het land verliet, legde hij voor zichzelf de eed af pas naar zijn geboorteland terug te keren wanneer de politieke situatie was verbeterd. Dat is, sinds de vrijlating van Mandela, het geval. Hij is al die tijd trouw gebleven aan zijn gelofte.

Akerman: “Ik verliet Zuid-Afrika omdat er voor mij als schrijver en regisseur geen mogelijkheid was om te werken. Apartheid is een autoritair systeem, dat niet alleen de zwarten onder druk zette maar ook de blanken trof. Boeken waren verboden. Een toneelstuk als Who's afraid of Virginia Woolf? mocht niet worden opgevoerd. In het begin van de jaren zeventig was de black consciousness-beweging opgekomen van Steve Biko. Wat zou ik, als blanke wijsneus pas van de universiteit, komen vertellen hoe het allemaal in elkaar zit?

“Toneel is mijn persoonlijke ambitie. Daardoor gedreven vertrok ik eerst naar Engeland. Toen dacht ik niet ooit in Nederland terecht te komen. Ik had Engels en drama gestudeerd in Durban, Zuid-Afrika. Shakespeare, Fielding en Jane Austen bepaalden mijn culturele belangstelling. Toen ik vertrok voelde ik me geen Zuidafrikaan, maar in Engeland en Nederland werd ik het steeds meer. Mijn droom was in een Engelse provincieplaats voor de rest van mijn leven Tsjechov en Tom Stoppard te regisseren.”

Akerman was een politieke balling met de obsessie een paspoort te bezitten. Nu bezit hij inmiddels het felbegeerde, Nederlandse identiteitsbewijs. Zijn toneelstuk Somewhere on the Border trof in 1983 een publicatieverbod. Via contacten met de anti-apartheidsbeweging werd hij geïnviteerd om in Nederland stukken van zijn landgenoot Athol Fugard te regisseren. “Ik kende geen Nederlands toen ik in Amsterdam arriveerde. De eerste Nederlandse woorden die ik in mijn jeugd las, stonden geschreven op een schilderijtje met engeltjes. Gaat in door de enge poort, luidde de tekst.”

Het regisseren beperkte zich niet tot Fugard. Anthony Akerman werkte voor Poëzie Hardop, F Act, de Theaterunie en de Nieuwe Komedie. Ook regisseerde hij zijn eigen stuk Somewhere on the Border, een realistisch gespeelde voorstelling over soldaten, kameraadschap en strijd.

Akerman heeft zich er altijd over verbaasd dat het woord "realistisch' hier zo'n negatieve klank bezit. “De slagwoorden van het Nederlandse toneel zijn "grensverleggend' of "vernieuwend'. In het begin begreep ik die woorden niet eens. Ik heb gestudeerd aan de Bristol Old Vic Theatre School, waar alle aandacht uitgaat naar de tekst. Een toneelstuk regisseren is niet een kwestie van een uitbundige vorm verzinnen, maar om de gedachten die achter het stuk liggen duidelijk te maken.

“Ook zou Nederland geen toneeltraditie hebben, zoals iedereen zo gemakkelijk geneigd is te zeggen. Hoe nu? Het middeleeuwse Elckerlyc is een onvergetelijk mooi stuk. Datzelfde geldt voor Op Hoop van Zegen. Maar de meeste spelers kennen dat niet goed. Ze denken dat het een ouderwetse draak is. Ik sprak eens een regisseur die zei dat hij niet Dantons dood van Büchner ging spelen, maar zijn concept ervan. Toen ben ik maar doorgelopen. Why don't they play the play? heb ik menig Brits regisseur horen verzuchten, die in Nederland te gast was. De beste toneelkriticus in Nederland zou Maatschappij Discordia zijn. Maar dat is toch niet de taak van een toneelgezelschap? Ik wil door een voorstelling emotioneel ontredderd raken en intellectueel aangesproken, dat is me de laatste tijd te weinig overkomen. Vroeger wel, toen Centrum en het Publiekstheater nog bestonden.

“Het is bijna tien jaar geleden dat Een sneeuw van Willem Jan Otten in première ging. Ik vind dat het meest volwassen moderne Nederlandse stuk. De rol van mevrouw Quint daarin heeft de kracht om zichzelf los te zingen en tot een symbool te worden, zoals Hamlet of Jimmy Porter uit Look back in Anger. Maar over Een sneeuw waren de bewakers van ons intellectuele leven van mening dat het teleurstellend ouderwets was. Er is toch niets ouderwets aan een stuk met een verhaal, waarin de menselijke conflicten en emoties universeel zijn? Een traditie in het theater maak je met liefde. Dat betekent ook het nieuwe repertoire telkens weer spelen. Dat lijkt me trouwens interessanter dan Shakespeare te wringen in een door de regisseur opgelegd concept, zoals hier te vaak gebeurt. Voor mij was Troilus en Cressida, gespeeld door het toenmalige Globe, een soort waterkering. Sindsdien denken veel regisseurs dat toneel uitsluitend om de vorm draait. Grensverleggend, vernieuwend: ik ben die woorden gandeweg als bedrog gaan beschouwen.”

Had Anthony Akerman zijn Muze in de steek gelaten door naar West-Europa te vertrekken, zoals in Dark Outsider een van zijn personages opmerkt tegen een dichter? Akerman: “In Nederland heb ik Zuid-Afrika gemist, zoals ik straks in Johannesburg Nederland zal missen. Sinds Mandela vrij is, kan ik met een gerust hart zeggen dat ik "ook een eigen land" heb. Dat was jarenlang ondenkbaar. Zoals veel Afrikaners was ik tegen mijn land. Zoiets geeft een gespleten geestelijke houding. Breyten Breytenbach en ook Fugard hebben me geleerd dat mijn enige thematiek die van Zuid-Afrika is. Daar woont mijn Muze, als je het zo wilt noemen. Hoezeer ik Nederland ook wilde begrijpen, ik schreef en regisseerde stukken over de situatie ginds. Ik kan nu eenmaal niet anders.”