Gerard Reve geeft proeve uit zijn ijzeren repertoire

Gerard Reve: Alleen op de wereld, zondag, Ned.3 20.10-20.46u. Aansluitend (tot 22.00u.): Werther Nieland, televisiebewerking van toneelstuk naar novelle van Gerard Reve.

Gerard Reve heeft dezer maanden meer dan ooit bewezen een meesterlijk bespeler van de media te zijn. Het filmportret dat Jef Rademakers van de volksschrijver maakte, vormt het sluitstuk van een campagne rond het verschijnen van Reves jongste boek, Brieven aan mijn lijfarts. Anders dan in het verleden wordt nu ook het oude werk, waar Reve vroeger liever niet op terugblikte, intensief bij de publiciteit betrokken. Met trots meldt de vrouwenstem die in de film Alleen op de wereld de verbindende teksten spreekt, dat voor het eerst een cameraploeg “de rust verstoort op het Geheime Landgoed” van Gerard Reve. Die verbindende teksten maken, samen met het mopje Chopin dat af en toe de kop opsteekt, het filmportret nogal oubollig. “De kleine Gerard Reve, die zich in de grote wereld zo onveilig voelt”, leest de stem met toneelschooldictie, “ontwikkelt zich tot een jonge schrijver die het leven op geheel eigen wijze gadeslaat. Daarvan getuigt zijn debuutroman De Avonden en al zijn latere werk.” De programmamaker heeft thuis blijkbaar een kast vol boeken van schrijvers die het leven niet op geheel eigen wijze gadeslaan.

De schrijver toont met niet minder trots zijn eigenhandig gebouwde "Winterpaleis'. Dag en nacht brandt er een lampje bij de beeltenis van de maagd Maria, volgens Reve een uitstekende investering. Reve zet aan Rademakers uiteen hoe hij gebukt gaat onder een surplus aan creativiteit in combinatie met een ijzersterk geheugen: “Ik heb een boek vol met mensheidreddende ideeën.” Reve zit in de film op de praatstoel. Hij blikt terug op de benauwdheid van het communisme in het ouderlijk huis en op de moeizame verhouding met zijn broer.

Later in de uitzending voert de schrijver met zijn vriend Joop Schafthuizen een vermakelijk toneelstukje op over hun wijze van samenleven. De schrijver krijgt duidelijk schik in de opnamesessies; hij grimast voor de camera's, poseert als een vriendelijke dorpsbewoner en trommelt een liedje op zijn wangen. Het is opmerkelijk hoe Gerard Reve vaak woordelijk dezelfde uitspraken doet in verschillende, in uiteenlopende periodes gevoerde vraaggesprekken. Ook het gesprek met Rademakers bevat weer een proeve van bekende slogans uit het ijzeren repertoire. Over Werther Nieland zegt Reve, dat hij pas vele jaren na het schrijven ervan begreep waarover de novelle in feite ging: “Het is een schitterende beschrijving van de communistische partij, ook een club die zich voortdurend bezig hield verdachte mensen te isoleren of eruit te werken.”

De tv-versie van het toneelstuk Werther Nieland, twee jaar geleden in een bewerking van Hugo Koolschijn door Peter Oosthoek bij Toneelgroep Amsterdam ten tonele gevoerd, is een onderhoudende, in zwart-wit opgenomen jeugdtragedie. Het verhaal van de eenzame Elmer die clubs opricht en vriendjes terroriseert wordt in korte scènes opgedist. Het onhebbelijke, mythomane jongetje, effectief en sober gespeeld door Joop Admiraal, komt met de kijker steeds meer te weten over de tragedie die zich ten huize van Werther Nieland afspeelt. Jac. Heijer had in augustus 1989 in deze krant lof voor de “gestileerde lichaamstaal” van Admiraal, maar zocht vergeefs naar samenhangende spanning tussen de verschillende personages: “Mijn verbeelding wordt alleen geprikkeld, als de geladenheid blijft hangen. Dat gebeurt mij niet genoeg.” De tv-bewerking door Wilbert Bank komt door de zorgvuldige en consequente vormgeving enigszins aan die bezwaren tegemoet.