EL SALVADOR

El Salvador's Decade of Terror. Human Rights Since the Assassination of Archbishop Romero door Americas Watch 207 blz., Yale University Press 1991, f 59,50 ISBN 0 300 04939 0

In El Salvador moet 1992 het jaar van de vrede worden. President Alfredo Cristiani en de rebellen van het Nationaal Bevrijdingsfront Farabundo Marti, het FMLN, voeren al ruim anderhalf jaar vredesbesprekingen onder toezicht van de Verenigde Naties om een einde te maken aan de burgeroorlog. En een succesvolle afronding lijkt nu dichterbij dan ooit.

Toch biedt een vredesakkoord tussen regering en verzet geen garantie voor een zorgeloze toekomst, zo blijkt uit El Salvador's Decade of Terror van de onafhankelijke mensenrechtenorganisatie Americas Watch. Volgens de auteurs ligt het belangrijkste obstakel voor vrede niet zozeer bij de president of de guerrilleros, alswel bij het leger. Om precies te zijn: bij de relatie tussen het leger en de justitie in El Salvador.

Americas Watch probeert structuur te brengen in één van de gruwelijkste aspecten van de Salvadoraanse burgeroorlog: de enorm grootschalige schendingen van de mensenrechten. De periode die wordt behandeld is afgebakend door twee traumatische gebeurtenissen: de moord in maart 1980 op aartsbisschop Oscar Arnulfo Romero, en het bloedbad in november 1989, waarbij zes jezuïeten, hun huishoudsters en diens dochter werden vermoord.

Gruwelijkheden van alle soorten en van alle partijen zijn in dit boek in kaart gebracht. Ook het FMLN komt er niet zonder kleerscheuren vanaf, maar de nadruk ligt op de al jarenlang aanhoudende buitengerechtelijke activiteiten van het leger.

In de jaren tachtig slaagden militairen er telkens in om ”tegenstanders' uit de weg te ruimen of anderszins uit te schakelen, hun misdaden te verdoezelen en berechting te ontlopen. Dit kwam niet zozeer door het gebrekkig functioneren van de justitie, weet Americas Watch overtuigend aan te tonen, maar door de onwil van het leger om zich ondergeschikt te maken aan die justitie.

Op duidelijke wijze en met harde feiten wordt gedemonstreerd hoe de militairen er telkens weer in slaagden de dans te ontspringen en hoe hun werkwijze een onderdeel is geworden van het dagelijks leven in El Salvador. Het leger gaat eenvoudigweg volledig voorbij aan de justitiële macht of de democratisch gekozen regering, en vormt zo een instituut dat recht en macht in eigen hand heeft genomen.

De Verenigde Staten lijken dit niet te begrijpen, zo stellen de auteurs. In de jaren tachtig werden volop Amerikaanse dollars geïnvesteerd in de rechterlijke macht in El Salvador, met het doel de schenders van mensenrechten hun straf niet te laten ontlopen. Maar de ware oorzaak van de problemen lag (en ligt) niet daar, maar bij de onwil van de militairen. ””Hoe competent en goed uitgerust ook, rechters kunnen een vijandig leger niet dwingen om te gehoorzamen''.

Americas Watch heeft in de loop der jaren al tientallen gedetailleerde rapporten gepubliceerd over de situatie in El Salvador. Belangrijk is dat in dit boek iets wordt toegevoegd aan die rapporten en aan de vaak incidentele berichtgeving in media. Door een heel decennium in kaart te brengen, slaagt Americas Watch er in iets duidelijk te maken over het hoe en waarom van de mensenrechtenschendingen en over de manier waarop ze inmiddels zijn verankerd in het politieke leven.

Toch kleeft er één bezwaar aan het boek. Americas Watch hangt de toekomst van El Salvador bijna volledig op aan hervorming van de strijdkrachten, alsof de mensenrechtenschendingen door militairen het enige aspect van de burgeroorlog vormen. In werkelijkheid gaat het om veel meer dan een misdadig leger alleen. De complexe verstrengeling van (onder andere) politieke, sociaal-economische en psychologische factoren is er juist de oorzaak van dat de Salvadoraanse crisis niet op stel en sprong is op te lossen. Het leger speelt daarbij ontegenzeggelijk een cruciale rol. Americas Watch heeft dan ook een boek afgeleverd dat een voortreffelijk zicht biedt op dat ene aspect. Maar daarmee valt of staat niet de toekomst van El Salvador, zoals wordt gesuggereerd.