Is die vieze man mijn vader?; Roman van Amon Oz

Amos Oz: Een vrouw kennen. Vert. Hilde Pach. Uitg. Meulenhoff, 303 blz. Prijs ƒ 37,50.

Hoewel de Israelische auteur Amos Oz dikwijls heeft ontkend dat zijn romans een politieke boodschap hebben, is zijn literaire werk onmiskenbaar verbonden met Israel en zijn politieke problemen. Hij schrijft over de dagelijkse realiteit van een land dat in staat van oorlog verkeert. Anders dan in zijn lezingen, essays en zijn in boekvorm gepubliceerde zoektocht naar de politieke opvattingen van de Israeli neemt hij in romans echter zelden stelling. De politieke duif die Oz is, kiest als hij romans schrijft geen partij. Zijn romans en verhalen gaan meestal over klein leed: krampachtige familieverhoudingen, het gevecht om te overleven, het onvermogen lief te hebben. En alleen op de achtergrond is er een land in opbouw en een volk dat een enorme historische erfenis met zich meedraagt.

Zijn bekendste boek Black Box gaat over het wel en wee van de gescheiden ouders van een moeilijk opvoedbare jongen, waarbij de verschillende politieke en filosofische ideeën van de romanfiguren uitgebreid aan bod komen. Mijn Michael, een van zijn vroegere romans, beschrijft de jonge vrouw Channa die meer verlangt dan haar nogal labiele man Michael haar kan geven. Plaats van handeling is Jeruzalem, een toen nog gedeelde stad.

Het gewone in een wat ongewone entourage is ook te vinden in de roman Een vrouw kennen, die onlangs in het Nederlands is vertaald. Hoofdpersoon is Joël Ravid, een 47-jarige man van Roemeense afkomst, die na de plotselinge dood van zijn echtgenote Ivria zijn werk voor de geheime dienst staakt, vervroegd met pensioen gaat en van Jeruzalem naar een gegoede buitenwijk van Tel Aviv verhuist. Hij gaat daar samenwonen met zijn bijna 17-jarige dochter Netta en twee oma's: zijn moeder Liza met wie hij als driejarig kind uit Roemenië vluchtte en zijn schoonmoeder Avigaïl.

Joël bevindt zich in een soort vacuüm, alsof hij de wereld om zich heen wel ziet maar niet begrijpt. Hij verbergt zich achter de monotonie van alledag (het ontbijt maken, het huis opknappen, een dutje doen, een boekje lezen, zijn dochter naar school brengen, tuinieren, bij de buren op bezoek), terwijl hij worstelt met de herinneringen aan zijn vrouw.

Stilte

Joëls verhouding met Ivria wordt gekenmerkt door een stilte die niet doorbroken kan worden. De ziekte van dochter Netta, die aan epilepsie lijdt, trekt de verhouding nog schever. Het is een verstikkende relatie - er wordt nauwelijks gepraat en zeker niet geluisterd - met als gevolg dat de drie leden van het gezin zich de laatste jaren afzonderen. Ze hebben een eigen kamer die ze uitsluitend verlaten voor een maaltijd, voor het nieuws op de televisie of als er een gast is, wat heel af en toe voorkomt.

Het antwoord van Joël is simpel en voor de hand liggend. Hij concentreert zich volledig op zijn baan, de wereld van leugens, die hij als geen ander kan ontrafelen. Op kantoor wordt hij immers "de wandelende leugendetector' genoemd. Met zijn vlucht vergroot hij de kloof tussen de twee echtelieden, die uiteindelijk niet meer te overbruggen is. Als Ivria sterft, verblijft Joël in Helsinki waar hij een ontmoeting heeft met een Tunesische tipgever.

Een vrouw kennen is een goed opgebouwde psychologische roman. Stap voor stap schildert Amos Oz de belevingswereld van een man die "de' vrouw niet kan of wil ontraadselen, die bang is zijn gevoelens bloot te geven en liever verraad pleegt. Wat ligt ten grondslag aan het gedrag van Joël? Is het lafheid, zoals zijn dochter hem verwijt? Of is het zijn ervaring als driejarig jongetje toen hij op het schip naar (toen nog) Palestina getuige was van de ruzie die zijn moeder had met een vieze, grote man van wie hij wel eens heeft gedacht dat het zijn vader was? Of is het de beroepsdeformatie? Een geheim agent behoort beheerst en berekenend te zijn. De waarheid blijft voor Joël, en ook voor de lezer, troebel.

Zwak in het boek is het gebrek aan humor. In Black Box en De Heuvel van de Boze Raad was dat juist een sterk aspect. Een vrouw kennen is daardoor soms zwaar op de hand en traag. Oz heeft de neiging zich te verliezen in lange, bombastische beschrijvingen van het decor: de natuur, een eettafereel, het straatbeeld, het interieur van een huis, een stad die Joël op reis bezoekt.

Toch blijft Een vrouw kennen een opmerkelijke tragedie, die zich alleen in Israël zou kunnen afspelen. Het is niet zozeer de aard van Joëls werk voor de geheime dienst, “die naar sommigen beweerden de meest geperfectioneerde ter wereld was”, die aan een onderzoek wordt onderworpen, maar de consequentie van zijn werk voor het gezinsleven. En waar anders dan in Israel verlaten mensen zelfs hun schuilplaats om naar het nieuws op televisie te kijken? Het is immers een Israelische gewoonte om - ongeacht de persoonlijke omstandigheden, ruzies of een (zelf verkozen) isolement - altijd te weten wat er in de wereld en met name in het Midden-Oosten gebeurt.