Het jaar

In zijn dagboek beschrijft Gombrowicz wat hij bij het begin van het nieuwe jaar ziet. “Een dramatisch ogenblik. Wat zal er gebeuren? Het begin van het nieuwe jaar is een haastige loop, een vreselijk snelle loop van de tijd, van de mensheid, van de wereld. Alles dringt als een waanzinnige naar de toekomst, en het gigantische van deze wedloop beneemt je de adem. Ook ik liep met alles mee, mijn lot rolde met geraas van het ene jaar in het andere, hoewel er niets gebeurd was. Een jaar was begonnen.”

Vorig jaar vond ik dat nog een mooie passage, die ik graag las als het tegen 31 december liep. Maar deze zomer keek ik per ongeluk een keer naar een sportprogramma waarin de start van de Marathon in New York werd vertoond. Ik moest aan Gombrowicz denken, en nu, andersom weer aan die Marathon. Het blijft een mooie notitie, maar het is als met een plaatje waarop je plotseling een kleine ongerechtigheid ontdekt. Eerst denk je: dat kan het geheel niet deren, maar telkens als je dat plaatje weer ziet, kijk je eerst naar de ongerechtigheid. Die groeit tot de oorspronkelijke voorstelling er door wordt overwoekerd. Je weet dat het nog altijd een mooi plaatje is, maar voor anderen wier blik voor die kleinigheid gespaard is gebleven. Zelf heb je er niets meer aan. Er is wel een manier om dat droevig eind te vermijden: het plaatje opbergen voor het zover is en dan met enig geruisloos geweld in je hersenen proberen, de gaafheid van het oorspronkelijke te bewaren. Zo moet ik deze passage van Gombrowicz na de Marathon behandelen en omzien naar een nieuwe metafoor.

Het nieuwe jaar is ook een machine die langzaam in beweging komt, als een zware locomotief die met onwaarschijnlijke acceleratie op de ochtend van de tweede januari haar maximum snelheid bereikt en voortraast tot 31 december omstreeks een uur of zes, of acht, want dan houdt in Nederland het hele openbaar vervoer het voor gezien. Het is dus een typisch Nederlandse metafoor: het jaar als een locomotief-achtige machine.

Dan gebeurt er iets merkwaardigs. Als je terugkijkt zie je dat de machine van het oude jaar niet in een stuk oudroest is veranderd. Er ligt een afgekloven wezen, een staketsel van botten, wervels, ribben, met rafels van oud weefsel, een ingezakte organische constructie die tot over de horizon reikt. Dat geheel nog één maal inspecterend proef je nog één maal de smaak van het oude jaar.

Tegenwoordig hebben de dag- en weekbladen de gewoonte lijstjes op te stellen. Aan "bekende Nederlanders" wordt gevraagd, wat ze de mooiste boeken van het afgelopen jaar vinden, de mooiste films. Ik heb de eerste lijstjes al gelezen en ik heb gedacht dat het een straf zou zijn geweest er aan mee te moeten doen. Het was één grote verzameling van middelmatige toevalligheden, niets waarvan je zou uitroepen: Ja! Dat vind ik ook! Dat is dubbel en dwars verdiend! Ik dacht: die hele troep bekende Nederlanders op zichzelf kan me al gestolen worden, laat staan hun voorkeuren.

't Is natuurlijk niet hun schuld maar die van het jaar zelf. Jaren zijn wezens die waarschijnlijk tot stand komen door parthenogenesis. Hun aard wordt voor een groot deel bepaald door erfelijke eigenschappen en voor een klein deel door een onafzienbare hoeveelheid factoren die wij niet kennen. Je hebt er die juist door deze factoren zijn voorbestemd krachtige jaren te worden, of losbandige, of krankzinnnige, en zo zijn er ook die tot vrijwel niets zijn voorbestemd.

Lik aan 1991. Het heeft een laffe smaak. In de nevel van de tijd verdwijnt het karkas van een grote, witte, in brak water gekookte kip die twaalf maanden geleden gewichtig kakelend in de pan verdween. We dachten dat het een geweldige woestijnlocomotief was: het jaar was nog geen drie weken oud of we hadden al een oorlog op de televisie. Toen die was afgelopen, begon de wereld voort te modderen. Nergens werd een gordijn weggerukt, nergens een bouwval zo grondig gesloopt dat er iets nieuws kon worden neergezet. Daarna hebben we ons het hele jaar gevoed met dagen van afgekookt kippevlees. Dat is geen voedsel om grote daden mee te verrichten of meesterwerken te schrijven of te schilderen of zelfs te restaureren. Ook de bekende Nederlanders zijn van dit dieet niet opgeknapt.

Wees blij dat 1991 voorbij is, of bijna dan; klop het af!

Doe als Lot. Kijk niet om - of verander in een zoutpilaar.