Een bordeel met nepstewardessen; Trilogie van de Columbiaan Alvaro Mutis vertaald

Alvaro Mutis: De boeken van de onstuimige zuidenwind. Vert. Mieke Westra en Marjolein Sabarte Belacortu. Uitg. Prometheus, 349 blz. Prijs ƒ 39,50.

De trilogie Empresas y tribulaciones de Maqroll el Gaviero (Ondernemingen en beproevingen van Maqroll de Marsgast) van Alvaro Mutis is onder andere bekroond met de Prix Médicis, de prijs voor het beste buitenlandse boek in Frankrijk. Inmiddels is er ook een Nederlandse vertaling: De boeken van de onstuimige zuidenwind, wat meer dan de Spaanse titel de nadruk op de doem van de natuur legt. Alvaro Mutis begon in 1985 aan de roman La nieve del almirante (De sneeuw van de admiraal), die in 1986 verscheen en deel I zou blijken te zijn van de trilogie. Deel II, Ilona llega con la lluvia (Ilona komt met de regen), verscheen in 1988 en deel III, Un bel morir (Een mooie dood), in 1989.

De hoofdpersoon van de trilogie is Maqroll, een erudiete, pessimistische zeeman annex smokkelaar annex filosoof van middelbare leeftijd. Zijn epitheton "marsgast', iemand die op een ondermast van een schip op de uitkijk zit, lijkt te duiden op zijn zienerschap. Maqroll kan niet alleen ver in verleden en toekomst kijken maar ook in de hoeken van de menselijke ziel en de labyrinten van het lot. Hij komt al sinds 1946 voor in de poëzie van Mutis; ook de titel van een bloemlezing uit de periode 1948-1970 verwijst naar hem (Summa de Maqroll el Gaviero, uitg. Barral).

Mutis bedacht dit alter ego omdat hij, toen hij begon met schrijven, een onmiskenbare señorito was, een rijkeluiszoontje dat nauwelijks droog was achter zijn oren. Hij wilde iemand anders verzinnen om de wijze, pessimistische stem in zijn werk, dat ook nog eens aan de zelfkant van de samenleving speelt, gestalte te geven. In een interview in deze krant in september vertelde hij over het ontstaan en wezen van Maqroll, destijds aanzienlijk wijzer en ouder dan zijn schepper, maar inmiddels in levenservaring door hem voorbijgestreefd. Mutis woont wegens onteigening van familiebezit sinds 1956 buiten Colombia en maakt veel verre reizen. Hij is nu achtenzestig en geen señorito meer, al is zijn goede afkomst nog wel aan Maqrolls houding af te zien. Maqroll is streng esthetisch en hij heeft de precisie, de sjiekheid van iemand die boven moraal en omstandigheden staat.

Na deze trilogie is Maqroll formeel dood. Aan het eind van deel III wordt hij, "droog als een stapel door de zon gekwelde wortels', levenloos op de laatste door hem bevaren boot aangetroffen, maar niets belet een schrijver om zo'n gebeurtenis, die niet van een jaartal is voorzien, te verschuiven naar de toekomst en ons alsnog over andere avonturen van zijn held te berichten. Want een held is Maqroll. Hij is een moderne Odysseus, even mythisch en onversaagd, al is hij niet met godendom en lauweren omringd omdat hij een held is van onze tijd, zonder geloof in iets anders dan zichzelf en het geluk dat hem bij leven is toegemeten. De vergelijking met Odysseus dringt zich sterk op omdat beiden als varende avonturiers bekend staan.

Chaos

Kusten, zeeën en grote rivieren komen in al Mutis' boeken voor. De novelle De laatste reis van de Tramp Steamer, vorig jaar Nederlands kennismaking met het werk van de Colombiaan, speelde op verschillende zeeën. De zee is de metafoor van de onbegrensde ruimte, vol wendingen van het lot, terwijl de wal staat voor gestructureerde chaos, "een van de minst draaglijke en meest fatale gezichten van de dood' (Maqroll op blz. 193 van de trilogie). Voor die chaos voelt hij panische angst.

De boeken van de onstuimige wind beslaan alle drie iets meer dan honderd bladzijden. Boek I is een zogenaamd per ongeluk gevonden dagboek, waarin Maqroll naast de dagelijkse gebeurtenissen zijn herinneringen, dromen en gedachten noteert. Hij is met een wrakke boot over een rivier door een oerwoud op weg naar een houtzagerij voor een handeltje dat is gedoemd te mislukken. Maar in feite is zijn enige doel tijdverdrijving om “de laffe kluwen van de tijd af te winden”.

In boek II is Maqroll gestrand aan de kust van Panama. Zijn geld is op; hij ritselt wat en zoekt geen echte uitweg. Zijn aard en filosofie getrouw handhaaft hij de kracht niet te zoeken omdat hij niet in zoeken gelooft; er doet zich op een gegeven moment immers altijd, juist als je niet zoekt, iets voor dat fantastischer is dan wat je met zoeken zou vinden en de kunst is daar zonder optimisme maar met volledige overgave op in te gaan. Op die manier is hij al in tal van avonturen verzeild geraakt. En zo gaat het ook nu weer. Hij ontmoet een oude vriendin, de Ilona van de titel, met wie hij een bordeel opent met nepstewardessen bij wijze van attractie.

Ook in boek III is sprake van illegale handel, deze keer het vervoeren van munitie en wapens onder het mom van het leveren van precisiemateriaal voor de aanleg van een spoorlijn bij La Plata in Argentinië. De dramatisch aangezette gebeurtenissen, steevast afgerond met een gewelddadig, tragisch slot, verhullen het lot van Maqroll.

In alle drie de boeken speelt een vrouw een hoofdrol en van die drie leren we Ilona het best kennen, omdat zij als enige een pratend wezen is, opgewassen tegen Maqroll en minstens even sterk als hij. Zij is behalve zijn compagnon in "solidaire hartstocht' ook zijn trouwe vriendin, en vriendschap is voor Maqroll een zeldzame waarde die het leven draaglijk maakt. Zonder vriendschap is alles "gestrompel en verveling'. Een onderneming delen met vriend of vriendin betekent je een baas voelen in een piepklein deel van je noodlot. Maar waarover Maqroll en ook Ilona naast hun vermogen tot vriendschap ook beschikken, is de balsem van het juiste woord om te kunnen beschouwen en formuleren.

Traven

Mutis is behalve een zeeschrijver, verwant aan Conrad, Stevenson en Melville, ook tot op zekere hoogte te vergelijken met oerwoudschrijver Traven maar het verschil is direct duidelijk. Traven is de idealist die zich al beschrijvende inleeft in de onderdrukte plantage-arbeider, terwijl Maqroll, Mutis' stem, niet alleen geen idealen heeft maar verkeert in een zelfgekozen armoe waarin hij met veelzeggende vanzelfsprekendheid kan praten over kreeft in knoflooksaus vergezeld van een "bescheiden' maar "vrolijke', droge muscadet.

Maar het is vooral zijn pessimisme wat Mutis van Traven scheidt. Over de jungle, die in boek I traag, vol reflectie wordt beschreven, zegt hij op blz. 57: “Op een dag zal het oerwoud verdwijnen zonder een spoor na te laten. Het zal bezaaid zijn met wegen en fabrieken, en mensen die zich als ezels uitsloven voor dat pompeuze, onbenullige gedoe dat men vooruitgang noemt.”

Uiteindelijk is Mutis veel subtieler dan Traven. Af en toe grenst zijn taalgebruik naar mijn smaak aan de kitsch, bij voorbeeld in het zinnetje: “De machinist heeft de motor tot kabbalistische heldendaden weten te verleiden” - kabbalistisch? -, of in beelden met al te veel abstracta. Ook de titels van de trilogie zijn naar mijn smaak vaag, literair. Maar over het algemeen is bij Mutis sprake van een gewaagde, zeer geslaagde exploratie van de taal, die nieuwe beelden oplevert, zoals in een beschrijving hoe Maqroll wakker ligt en wordt bestookt door gedachten “alsof iemand zuignappen op mijn ziel had gezet”. Er is heel vaak sprake van een verregaande precisie; Mutis heeft Proust niet voor niets een van zijn voorbeelden genoemd. Zie deze beschrijving van de manier waarop iemand iets uitspreekt: “in het Frans met een Reims' accent en met een stemgeluid dat in de hoge tonen was gefixeerd, zo kenmerkend voor militairen die gewend zijn orders in het open veld uit te delen”.

Mutis beschouwt zichzelf niet als een typisch Latijns-Amerikaanse schrijver, maar het kloeke soort half-epische, half-lyrische boeken dat ook hij maakt, komt wel degelijk vooral uit een paar gebieden op de wereld waar schrijvers, puttend uit een grote belezenheid maar alsof het nooit eerder is gedaan een heel land of een hele psychologische wereld benoemen: Midden-Europa (Kundera, Konrad) en Latijns-Amerika (Márquez, Mutis). Dat zij zich universeel voelen, strookt met hun ambitie. Uiteindelijk was Borges zo Argentijns omdat hij een universalist in het kwadraat was.