Annette Lemieux De Appel, Prinseneiland 7 ...

Annette Lemieux De Appel, Prinseneiland 7 Amsterdam. T-m 26 jan. Di t-m za 12-17 uur. Di 24 en 31 dec. gesloten.

Alfredo Jaar Galerie Barbara Farber, Keizersgracht 265 Amsterdam. T-m 16 jan. Di t-m za 13-18 uur. Prijzen: 12.000 tot 90.000 gulden.

Dennis Adams Galerie Lumen Travo, Paulus Potterstraat 38, Amsterdam. T-m 8 jan. Di t- m za 13-18 uur. Tussen Kerst en Nieuwjaar op afspraak geopend: 020-6755010. Prijzen 45.000 tot 73.000 gulden.

Annette Lemieux

De Amerikaanse Annette Lemieux (1957) doseert haar gruwelijke thematiek zorgvuldig. Bij binnenkomst in De Appel, die nu een solo-expositie van haar presenteert, nadert de bezoeker nietsvermoedend een schilderij met burlesk ogende taferelen. De tafereeltjes blijken gezeefdrukte etsen uit een negentiende-eeuws prentenboek van weergaves van publieke lijfstraffen. Een man die in een ton is geperst, een schandpaal, een openbare geseling, een vrouw die letterlijk de mond wordt gesnoerd. Hier worden mensen gepijnigd en vernederd met speciaal daarvoor ontworpen werktuigen. Hetzelfde verhullende effect gebruikt Lemieux bij een doek waarop in elegant handschrift een tekst op een dieprode ondergrond verschijnt. Wie begint te lezen, valt in een bekend verhaal - het verslag van iemand die van zijn bed wordt gelicht en op transport wordt gesteld en die een nummer wordt in plaats van een individu met een naam. De catalogus vermeldt dat de woorden zijn ingebrand in het katoen - dit is helaas niet met het blote oog te zien - en dat is een mooie metafoor voor de wijze waarop die gruwelen zich in ons geheugen hebben gegrift. Als om de bezoeker even een pauze te gunnen, plaatste Lemieux hier en daar minder beladen beelden zoals een vrouwentors in textiel, opgedragen aan collega Rosemarie Trockel.

De "grande finale' van de tentoonstelling bestaat uit een in Auschwitz genomen foto van een immense berg schoenen met op de grond ervoor voeten gegoten in gele was. Het werk is een schok: die gruwelijke foto is een "verboden' beeld waarin een enorme zeggingskracht ligt besloten. Mag je die zo gebruiken? De rondspokende voeten - alsof ze niet kunnen scheiden van hun schoeisel - lijken vooral een esthetische toevoeging.

De Appel, Prinseneiland 7 Amsterdam. T-m 26 jan. Di t-m za 12-17 uur. Di 24 en 31 dec. gesloten.

Alfredo Jaar

Ook de in New York wonende Chileen Alfredo Jaar (1956) werkt veel met foto's die door anderen gemaakt zijn. Beeltenissen van demonstrerende zwarten en vervolgden zet hij in voor zijn strijd tegen racisme en machtsmisbruik. Toch zou je dat niet direct zeggen als je de Amsterdamse galerie Farber binnenkomt. De installatie die hij daar maakte, ziet er bijna trendy uit: foto's in lichtbakken als was het reclamemateriaal. Pas als men dichterbij gaat staan, komt de cynische kant van zijn werk aan het licht. In de lichtbakken figureren geen welgevormde vrouwenlichamen maar de gekwelde lijven van zwarten die voortploegen onder een zware last. Voor het juiste begrip van dit werk is het noodzakelijk te weten dat het slaven zijn die in Braziliaanse goudmijnen werken. De rechterhelft van de lichtbakken toont het cijfer 500. Daarover geeft de grote installatie opheldering. Op de vloer staan drie lichtbakken met foto's van zee die op een strand spoelt. Over die foto's heen staan notities die gedateerd zijn, bij voorbeeld "dec. 23, 1492'. Ze zijn blijkbaar uit een dagboek gelicht en gezien het jaartal moeten ze wel van Columbus zijn. Vertaald luidt zo'n zin: "Onze lieve Heer in Zijn goedheid, geleid mij zodat ik het goud mag vinden.' Achter de lichtbakken zijn spiegels in gouden lijstjes bevestigd waarin de foto's van de zwoegende mijnslaven weerkaatsen. Columbus, wiens ontdekking van Amerika volgend jaar groots gevierd zal worden, wordt hier ontmaskerd als een nietsontziende golddigger.

Galerie Barbara Farber, Keizersgracht 265 Amsterdam. T-m 16 jan. Di t-m za 13-18 uur. Prijzen: 12.000 tot 90.000 gulden.

Dennis Adams

Collectief geheugenverlies - daaraan lijden wij westerlingen volgens Dennis Adams (Iowa, 1948). Adams acht het zijn taak die gemeenschappelijke "verdringing' van onze tekortkomingen aan de kaak te stellen. Onverschilligheid en afzijdigheid zijn het overkoepelende onderwerp van drie installaties in galerie Lumen Travo. Double Vanity bestaat uit een soort kaptafel met ditmaal aan de achterzijde de spiegel en aan de voorkant een grote foto van een verlicht raam waarachter mannen achter naaimachines zitten. Het is een opname van een illegaal naai-atelier, genomen vanuit Adams' studio. Dat "achter de spiegel'-effect gebruikt hij ook in Trans Action III. We staan voor een loket zoals een station dat bij voorbeeld heeft: een glasplaat met onderaan een geldbakje. Achter het glas zit niemand, we stuiten op een zwarte plaat en zien alleen onze eigen beeltenis weerkaatst. Wie aan de zijkant van het wandobject gaat staan, ziet dat achter de plaat een foto is gemonteerd van een opgebaarde dode. Op de één of andere manier herinnert deze foto aan de opnames van rouwenden in Roemenië die zovaak in de kranten zijn afgedrukt. De boodschap moet te maken hebben met het leed dat wij rijke westerlingen liefst verre van ons houden.

Zoals bij alle hier besproken kunstenaars is het mijns inziens niet de strekking waarvan geëngageerde kunst het moet hebben: die is altijd humanistisch en ethisch juist. En "juist' is al gauw saai. De werking hangt voor het grootste deel af van de presentatie en die is bij deze drie kunstenaars - zij vormen daarin eerder regel dan uitzondering - zeer esthetisch. Zoals Jaar het uitdrukt: de taal die de 'rijken' spreken. Zonder die verleidelijke vormgeving, stelt hij, zou dit soort werk geen aandacht krijgen. De prijzen zijn ook duidelijk afgestemd op vermogenden. Geëngageerde kunstenaars zijn daarmee in een paradox gevangen waar geen ontkomen aan lijkt.

Galerie Lumen Travo, Paulus Potterstraat 38, Amsterdam. T-m 8 jan. Di t- m za 13-18 uur. Tussen Kerst en Nieuwjaar op afspraak geopend: 020-6755010. Prijzen 45.000 tot 73.000 gulden.