Words, words, words

Als topic mag het zijn waarde misschien wat verloren hebben, maar als sociaal verschijnsel allerminst: een op de vier huwelijken eindigt in een scheiding, en dat aantal wordt eerder groter dan kleiner. Scheiding is even centraal in onze cultuur en ervaring als dood en belasting, aldus de Engelse historicus Lawrence Stone.

Waarom scheiden mensen? De ellende valt meestal niet te overzien, en men schiet er soms ook niet zo veel mee op. Voor velen daalt de levensstandaard in het leven na de scheiding drastisch: voor Amerikaanse vrouwen gemiddeld met zo'n 33 procent. Nieuwe partners blijken na verloop van tijd weer eigen makkes te hebben, en zelf word je er ook niet flexibeler op. En elke situatie heeft weer zijn eigen beperkingen, die vaak maar al te veel lijken op de vorige waaraan men juist zo graag wilde ontsnappen.

Zo denkt lang niet iedereen erover. Iteke Weeda bijvoorbeeld heeft een aanzienlijk zonniger kijk op echtscheiding en haar gevolgen. Negentig procent van de vrouwen en tachtig procent van de mannen in haar onderzoek blijken voornamelijk positieve gevolgen te ervaren van hun scheiding. ("Echtscheiding. Een regenboog van ervaringen'). Het hoofdmotief om te scheiden ligt voor de meesten, concludeert Weeda, in "relationele tekorten'. En het probleemgebied dat het hoogste scoort op de ranglijst van huwelijksproblemen is "communicatie'.

Als reden voor echtscheiding komt dat in Stone's historische studie naar echtscheiding, "Roads to Divorce', niet voor. Overspel gold vanouds als voornaamste grond voor scheiding, althans overspel van vrouwen. Mannen konden op dit gebied veel meer vrijuit gaan, en het is pas zeer recent dat deze dubbele moraal enigszins gelijk trekt: mannen mogen minder en vrouwen meer, en de een mag vooral niet meer dan de ander.

Onder de moderne redenen voor echtscheiding doet de categorie "buitenechtelijke relaties' nog behoorlijk mee, maar "communicatie' scoort als gezegd beduidend hoger. Het gaat dan, blijkt uit Weeda's interviewfragmenten, om praten: niet teveel maar vooral niet te weinig, over de goede dingen en op de goede manier. Het verlangen met elkaar te kunnen praten is natuurlijk niet nieuw: vroegere echtparen brachten hun leven als regel ook niet zwijgend met elkaar door. Maar nog nooit heeft praten zo'n belangrijke plaats ingenomen in de verwachtingen over een verhouding. Waarom is dat zo, waarom moet er zo veel gepraat worden, en waarover?

Moderne echtelieden of andersoortige partners hebben in de eerste plaats veel woorden nodig over de inrichting van hun relatie: wie doet wat, wanneer, hoe vaak, en op wat voor wijze? Wie heeft het waarover te zeggen en wat mag daarover gezegd worden? Van wie is wat, en wie mag waarop aanspraak maken? Het verlies van de vanzelfsprekendheid in intieme relaties brengt kortom veel woorden met zich mee. Er is, denk ik, ook meer ruimte voor praten omdat veel mensen, workaholics daargelaten, niet meer geheel en al opgeslokt hoeven te worden door de plichten van werken en zorgen. Er is in principe meer tijd over voor andere dingen, zoals voor gesprekken.

Ik vind dat een verworvenheid. Niets lijkt me zo erg als het woordloos vegeteren, een mooi verhaal is net zo genotvol als goede wijn of lekker eten, en "geen tijd voor elkaar' leidt al gauw tot knorrigheid en huwelijksslijtage. Desondanks blijven mannen en vrouwen toch "intieme vreemden' voor elkaar, zoals de sociologe Rubin het noemt. En de sociolinguïste Tanner concludeert in haar recente boek. "Je begrijpt me gewoon niet' dat vrouwen en mannen, opgevoed in verschillende sociale werelden, een andere taal spreken. Voortdurend blijken ze elkaar gevoelig te treffen door de dingen die ze zeggen of juist niet zeggen, onbedoeld en ongeweten. De remedie is hier niet zwijgen en wat anders gaan doen - dat leidt juist vaak van kwaad tot erger - maar: praten, om elkaar beter te kunnen begrijpen.

Ook daar valt onmogelijk tegen te zijn, maar het kan wel een last worden. Als je niet geleerd hebt te praten, als je niet houdt van praten, als je het niet eens kunt worden waarover gepraat moet worden en wie naar wie moet luisteren: hoed je dan voor de eis van de totale communicatie. Eenmaal besmet met dit romantisch ideaal - en wie is dat niet tegenwoordig - valt er niet goed meer zonder te leven.

Vergeleken daarbij is samen kamperen - bij wijze van spreken - kinderspel.