"USSR is al sinds 5 september ten einde'

MOSKOU, 18 DEC. Askar Akajev had weer eens gelijk. Waar hebben we het eigenlijk over, was de retorische vraag die de president van Kirgizië gisteren de Amerikaanse minister van buitenlandse zaken, James Baker, stelde toen die voor het eerst van zijn leven in het Centraalaziatische Bisjkek arriveerde om de ontmanteling van de voormalige socialistische supermacht via pendeldiplomatie verder te begeleiden. De oude Sovjet-Unie is al op 5 september 1991 opgehouden te bestaan, was het antwoord van Akajev op zijn eigen vraag. Toen reeds immers hief het Congres van Volksafgevaardigden zich feitelijk op en droeg het zijn macht over aan de organen van de resterende deelstaten.

Zo was het inderdaad. Het Volkscongres had op 5 september de achterdeur in de kleine lettertjes van zijn slotresolutie weliswaar op een kier gehouden in de hoop dat dit uitgebreide parlement misschien toch nog een keer als een phoenix uit zijn as zou herrijzen. Maar op het kritieke moment bleek die kier slechts een beetje tocht door te laten. De Opperste Sovjet van de Unie, het kernparlement dat mede door het Volkscongres is samengesteld, was afgelopen week niet bij machte iets te ondernemen tegen de Slavische triple-alliantie waarmee Rusland, de Oekraïne en Wit-Rusland de Sovjet-Unie ruim een week geleden ten grave droegen. Een effectieve boycot van de afgevaardigden uit deze drie naties beroofde het kernparlement van het noodzakelijke quorum.

Zelfs president Michail Gorbatsjov liet de Opperste Sovjet in de steek. Vorige week had hij de gedeputeerden uit de drie Slavische republieken nog opgeroepen naar het Kremlin te komen om de begrafenis van de Unie als een “normaal democratisch proces” te laten verlopen. Maar zelf kwam hij niet opdagen. Er was daar geen eer te behalen. De wel aanwezige volksvertegenwoorigers konden daarom slechts hun frustraties luchten. Vooral ook over de president, hún president, “die kennelijk wel tijd heeft om rockgroepen en journalisten te ontvangen maar niet om ons, afgevaardigen die hem indertijd als president hebben verkozen, te ontvangen”, zoals een van hen het ironisch zei. En dat was alles.

Want op het moment dat het parlement in een half lege zaal machteloos zat te wezen, ging Gorbatsjov voor de zoveelste keer door de knieën. In het Kremlin, dat hij niet eens meer zijn Kremlin mag noemen nu de Russische regering het officieel heeft geconfisqueerd, sprak hij twee uur lang met de Russische president Boris Jeltsin.

Pag 5:

Gorbatsjov heeft geen trek in erebaan in het Gemenebest

Terwijl zijn woordvoerder Andrej Gratsjov tegenover journalisten omstandig uiteenzette dat er nog geen peil op was trekken wanneer deze “overgangsperiode” beëindigd zou zijn - Gorbatsjov had nog plannen respectievelijk voorstellen voor Jeltsins komende besprekingen met de presidenten van de vijf Centraal-Aziatische republieken - stemde zijn baas elders in met de datum waarop het slotakkoord moet worden gezongen: eind december dan wel begin januari, met als ceremonieel hoogtepunt oudejaarsavond.

Dan zal het nieuwe Gemenebest van Soevereine Staten een feit moeten zijn en is de Sovjet-Unie dus definitief ter ziele. Tegen die tijd zal Rusland de belangrijkste Sovjet-organen overnemen. Zelfs de details werden daar in het onderhoud tussen de twee heren niet uit het oog verloren. Op 31 december zal de rode vlag (met hamer en sikkel) voor het laatst op de residentie van de president wapperen, zou Jeltsins woordvoerder Pavel Vosjtsjanov later met gevoel voor pikanterie onthullen. Of Gorbatsjov daar in het nieuwe jaar nog zal zetelen, kon of wilde hij niet zeggen. Maar veel langer zal het toch niet duren. Gratsjov herhaalde in ieder geval dat het staatshoofd geen trek heeft in een “erefunctie”. Gorbatsjov had zelf vorige week ook al duidelijk gemaakt dat hij geen “bruiloft-generaal” wil worden, zo'n opgepoetste militair die met al zijn epauletten ter meerdere eer en glorie van de gastheer feesten en partijen mag opluisteren.

De 17de december werd aldus de dag waarop Jeltsin zijn subtiele coup van vorige week zondag als een persoonlijke overwinning mocht bestempelen. Zoals deze welhaast briljante crisis-politicus betaamde, had hij de overval die hij toen samen met de Oekraïense president Leonid Kravtsjoek en de Wit-Russische regeringsleider Stanislav Sjoejskevitsch pleegde, doeltreffend en meedogenloos afgewikkeld.

Maar of het ook een definitieve politieke zege is, blijft nog in de mist hangen. Zoals gebruikelijk in de Sovjet-Unie waar "permanent' vaak "tijdelijk' betekent en waar "bijzonder' veelal "definitief' blijkt te zijn, zoals menige Rus in een sceptische verwijzing naar de 73-jarige geschiedenis van de Buitengewone commissie ter bestrijding van contra-revolutie en sabotage (Tsjeka, later GPOe, NKVD en KGB) graag roept. Gorbatsjov immers was nog niet door de bocht of de Kazachstaanse president Noersoeltan Nazarbajev kwam vanuit zijn hoofdstad Alma-Ata op de proppen met wat kanttekeningen. Geen geringe bovendien, ze betroffen het vraagstuk van de kernwapens van de voormalige Sovjet-Unie. Nazarbajev zei op een persconferentie met James Baker er niets voor te voelen om de Kazachstaanse kernwapens onvoorwaardelijk aan Rusland over te dragen. Nazarbajev wenste ook een vinger aan de knop, waarmee het politieke opperbevel over de nucleaire arsenalen nu tot vier presidenten zou worden uitgebreid. Hij wilde zelfs niet zomaar instemmen met de zetel in de Veiligheidsraad die Rusland deze week heeft opgeëist. De besprekingen die Jeltsin zaterdag in zijn Kazachstan komt voeren waren volgens hem dan ook geen procotallaire aangelegenheid voorafgaande aan het feest maar doodgewone onderhandelingen.

Hetzelfde zou bovendien gezegd kunnen worden over de economische paragraaf van het nieuwe gemenebest. De vraag of er één centrale bank moet komen en of de prijsliberalisatie nu eindelijk op 2 januari moet worden doorgevoerd, is nog altijd open. De Centraal-Aziatische republieken winden zich daarover vooralsnog niet zoveel op. Vooral de vier andere Centraal-Aziatische republieken, waar de economie een zwarte dan wel een staats-aangelegenheid is, kunnen namelijk vrij simpel de kredieten voor de bedrijven opvoeren en daarmee de inflatie op kosten van de Russische roebel bekostigen. Maar Kravtsjoek heeft daarover wel amok gemaakt.

In die zin was het eenzijdige gesprek dat Jeltsin gistermiddag met Gorbatsjov voerde nog niet meer dan een generale repetitie. Zaterdag moet blijken of het gemenebest van Jeltsin ook werkelijkop op 1 januari in première kan gaan.