Na Gorbatsjov: de Ostpolitik

Verslagen legers wordt soms een "ordelijke aftocht" gegund. Het blijkt ook mogelijk te zijn dat een verslagen supermacht tot ordelijke ontbinding overgaat.

Dat is van twee partijen een grote, vreedzame en menslievende prestatie. De menslievendheid heeft daarbij niet de hoogste prioriteit gehad maar is, achteraf bezien, wel het belangrijkst. In de lange inleiding tot de nederlaag komen wel een paar bloedige conflicten voor die op burgeroorlogen hadden kunnen uitdraaien, maar de centrale regering - weldra ook formeel exit - heeft die tot nu toe kunnen beheersen. Het ontbindingsproces heeft één staatsgreep uitgelokt die mislukt is. Tot hervatting van de Koude Oorlog is het niet gekomen en ook daardoor is het gevaar van een werkelijke internationale oorlog van jaar tot jaar verder verminderd. Deze historische feiten vormen bijelkaar zo'n geweldige prestatie dat men degene die er in laatste aanleg de regie over heeft gevoerd nog generaties lang dankbaar mag zijn.

Natuurlijk is de opheffing van de Sovjet-Unie niet Gorbatsjovs doel geweest. Zijn tragiek is, dat hij door de middelen waarmee hij de supermacht probeerde te redden - de in glasnost en perestrojka steeds krachtiger gedoseerde decentralisatie - het einde heeft verhaast. Het geniale bij zijn tragiek is, dat hij in zijn gefaseerde terugtocht nooit zijn toevlucht heeft genomen tot de middelen van zijn voorgangers. Van het ogenblik waarop hij Sacharov uit zijn ballingschap verloste, heeft hij alle klassieke risico's genomen die samenhangen met het tarten van een ancien régime - in dit geval bovendien het regime van de grootste politiestaat ter wereld. Toen in augustus eindelijk de staatsgreep werd ondernomen die precies een jaar geleden al, onder anderen door Sjevardnadze werd voorzien, waren de krachten van de centrale oppositie te zwak geworden.

De mislukte staatsgreep zelf bleek het voorspel te zijn tot de aftocht van degene die er de eerste oorzaak van is. De nieuwe machthebbers van Rusland, Wit-Rusland en de Oekraïne danken het aan Gorbatsjov dat ze daar zetelen. Zijn loopbaan is zo rijk aan tragisch toeval en simpele absurditeit dat men een toneelschrijver met groot talent zal moeten zijn om dat alles in één stuk onder te brengen. Is Gorbatsjov daarom mislukt? Nee. Hij is briljant geslaagd, maar met een resultaat dat hij ten koste van alles behalve geweld wilde vermijden. Hij heeft de Nobelprijs voor de vrede niet alleen verdiend voor zijn aandeel in het einde van de Koude Oorlog - een doel dat hem voor ogen stond - maar niet minder om zijn regie van de ontbinding die hij wilde voorkomen. Wat hij in ieder geval niet verdient, is de schamperheid van degenen die nooit een greintje zullen hebben van zijn moed en het begrip voor de grenzen van zijn mogelijkheden.

Het formele einde van de Sovjet-Unie, voltooid met het strijken van de vlag boven het Kremlin, heeft voor de generaties die in de Koude Oorlog zijn opgegroeid, iets ongelofelijks. In tegenstelling tot bij de meeste andere formaliteiten, zal degene die daar voor het laatst aan de touwtjes van de rode vlag zal trekken, een zeer nuttige handeling verrichten. Het formele teken dat deze supermacht zich heeft opgeheven, betekent ook dat er nu nog maar één over is. Ook een vorm van wereldpolitiek is daarmee verdwenen. Washington heeft op het gebied van de internationale verhoudingen waar de gelijkwaardigheid van militaire macht geldt, geen partner meer. Er zijn alleen de militaire resten van de rivaal, een formidabele dump die niet in verkeerde handen mag komen.

De reis van minister Baker langs de nieuwe machtscentra is bijgevolg ook een nieuw soort politieke onderneming. De wapenwedloop heeft de wapenbeheersing veroorzaakt. Nu gaat het om de dumpbeheersing. Als we in een optimistisch ogenblik veronderstellen dat deze expeditie goed verloopt dan moet het resulaat daarvan ongeveer het volgende zijn. Ten eerste zullen de grote republieken in het nieuwe Gemenebest van Onafhankelijke Staten tot een centraal gezag over hun kernwapens besluiten (hoewel het natuurlijk nog beter zou zijn als ze zich zouden verbinden om er op langere termijn helemaal van af te zien). Ten tweede zullen ze erkennen dat ze ook als Gemenebest geen supermacht meer vormen, zelfs al hebben ze nog een centraal beheerd nucleair arsenaal over.

Een geslaagd einde van de dumpbeheersingspolitiek betekent dat de Amerikaanse rol in Europa principieel is veranderd: er zou hier geen onmiddellijk belang voor de Amerikaanse veiligheid meer zijn. Het strijken van de vlag boven het Kremlin is dan een teken dat, voor het eerst sinds 1945, voor de Europeanen een periode aanbreekt waarin ze werkelijk op eigen benen staan.

Sommige Europeanen hebben die periode al langer zien aankomen. Twee jaar geleden heeft Helmuth Kohl, zonder veel plichtplegingen jegens de bondgenoten, in zijn eigen tempo de Duitse vereniging geforceerd. In deze dagen zien we de voltooiing van een nieuw hoofdstuk in de zelfstandige Duitse politiek, deze zomer begonnen bij de burgeroorlog in Joegoslavië. Toen meteen al wilde minister Genscher Kroatië er Slovenië erkennen. Dat doel wordt minder dan een half jaar later bereikt, waarbij de eindfase wordt afgelegd in een tempo dat aan de verenigingspolitiek doet denken. Zelfs de Verenigde Naties worden voorbij gelopen.

De opheffing van de Sovjet-Unie zal niet alleen de Amerikaanse belangstelling voor Europa sterk doen verminderen. Het maakt ook de weg vrij voor een Europese politiek in oostelijke richting, die, zoals we zien, tot dusver voornamelijk een Ostpolitik is geweest, en, zoals we waarschijnlijk zullen zien, dat ook zal blijven.