Müller plaatst geil machtspel van rivalen in religieuze omgevingPervers spel om lust, macht en hartstocht

Kwartet van Heiner Müller door Wolfsmond i.s.m. de Theaterunie. Vertaling: Martin Hartkamp; regie: Ramón Gieling; spel: Caroline van Houten, Richard Gonlag. Gezien: 17-12 De Brakke Grond Amsterdam. Nog te zien aldaar t-m 4-1, daarna elders.

Les liaisons dangereuses, de achttiende-eeuwse briefroman van Choderlos de Laclos, is een geliefd werk bij filmmakers en toneelschrijvers. Onafhankelijk van elkaar verfilmden Stephen Frears (prachtig) en Milos Forman (iets minder prachtig) het boek vorig jaar; een paar jaar daarvoor maakte Christopher Hampton een toneelbewerking van de brieven; nog eerder, in 1980, verscheen Kwartet van Heiner Müller.

Rigoureuzer dan de anderen zette Müller de roman naar zijn hand. De tekst bracht hij terug tot een anderhalf uur durende dialoog tussen de twee hoofdpersonen, Merteuil en Valmont. De achttiende-eeuwse salon waar beiden elkaar ontmoeten veranderde hij in een bunker die is blijven staan na de derde wereldoorlog. In deze troosteloze omgeving wordt een strijd geleverd tussen de seksen tot de dood erop volgt.

In de toneeluitvoering die Ramón Gieling nu heeft geregisseerd treffen de rivalen elkaar in een religieuze omgeving: de ruimte, sober en zwart, is gevuld met kerkstoelen en wierook. De bijna mystieke sfeer die er hangt maakt de seksuele uitspattingen waaraan Valmont en Merteuil zich in de geest overgeven, zo mogelijk nog perverser dan wanneer ze zich in een kale bunker zouden bevinden.

Want pervers is het, het geraffineerde spel om de macht dat de graaf en de markiezin spelen. Lust, wraak en hartstocht zijn de drijfveren om elkaar in steeds wisselende rollen te vernederen en op de knieën te dwingen. De steken onder water worden allengs venijniger, de conversatie krijgt zelfs een bestiaal karakter zoals Valmont na verloop van tijd constateert: “Elk woord scheurt een wond open, elke glimlach ontbloot een vangtand. Wij zouden onze rol door tijgers moeten laten spelen.”

Het is adembenemend te zien hoe twee onbekende acteurs, Caroline van Houten en Richard Gonlag, tot het eind toe met meesterlijke zelfbeheersing in hun spel volharden. Caroline van Houten zet de toon als ze na opkomst wijdbeens en met opgetrokken jurk gaat zitten om met van wellust hijgende stem Valmont de bons te geven. Ze is doortrapt en meedogenloos, net als Richard Gonlag trouwens, die haar aanvallen met een zoet spottend lachje pareert. Wie aan zet is lijkt aan de winnende hand, totdat uiteindelijk de vrouw het moet afleggen, al is dat niet met zekerheid te zeggen want haar rol wordt op dat moment door een man gespeeld. Het was een strijd op leven en dood, macaber en onvergetelijk dank zij twee grootse acteurs.