Verontrustende beelden van Hitlers nieuwe welpen

Antenne: Wahrheit macht frei. Ned. 1, 22.45-23.30 u.

Een smoezelig zaaltje, ergens in Duitsland. Enige tientallen, meest jonge mannen luisteren naar een heftig gesticulerende neo-nazi uit Wenen. "De Duitse volksziel', zo stelt deze, is lauw. Te lauw, preciseert de spreker met waanzinnige stem en timmerende armbewegingen. "De vijanden' zijn immers alomtegenwoordig en dienen "keihard, met gloeiende ziel' te worden bestreden, tot in de "verloren' steden Breslau en Königsberg. Dat zal "opofferingen', "taaie kracht' en "uiterste saamhorigheid' vergen. Applaus en schorre keelklanken.

Hoe wrang het ook klinkt, de EO heeft enig "geluk' met de voor vanavond geprogrammeerde documentaire Wahrheit macht frei, een onderzoek naar rechts-extremisme in Duitsland: nog maar vier dagen geleden presenteerde de Duitse binnenlandse veiligheidsdienst (BfS) een schokkend jaaroverzicht van ultra-rechts geweld. Uit de BfS-cijfers blijkt dat er op Duitse bodem tot begin vorige week 1152 gevallen zijn geregistreerd van rechts-radicaal geweld, dat zich voornamelijk richt tegen asielzoekers. Voor het gebied van de oude Bondsrepubliek komt het cijfer van 790 geweldplegingen neer op een verzesvoudiging in een jaar. In de voormalige DDR noteerde de BfS dit jaar 362 gewelddaden; cijfers over 1990 ontbreken.

Om zijn actualiteitswaarde verdient Wahrheit macht frei het dan ook bekeken te worden, al was het maar om te zien in welke schaapskleren de welpen van Hitler zich nu weer hullen. Toch kleeft er, jammer genoeg, een flink bezwaar aan de Zweeds- Duitse documentaire: samensteller Michael Schmidt liep nauwgezet twee jaar lang de meest obscure vergaderingetjes af, maar in zijn vragen vergat hij zijn opponenten het mes op de keel te zetten.

Zo beweert de Oostenrijkse, in Duitsland opererende neo-nazi Gottfried Küssel dat wapens "geen probleem' zijn. Immers, als zijn contacten in militaire kringen even niet kunnen leveren, “breken we gewoon in in een politiebureau”. Schmidt noteert de boude uitspraak van de als Mussolini poserende man tegenover hem, laat Küssel nog wat raaskallen, maar vergeet te vragen “welke contacten hebben jullie in de Bundeswehr, van welke rang, welke daarbuiten, in welke landen?” en “Hoeveel wapens bezitten jullie, van welke soort, van welke leverancier afkomstig?”

Van dezelfde orde van vaagheid is een interview met ex-SS-Hauptsturmbahnführer Gerrit Ed Wolsink, een Amsterdammer die wordt aangekondigd als “internationaal verbindingsofficier in het hart van een netwerk”, een netwerk dat wapens levert aan ultra-rechtse groeperingen over de hele wereld. Maar ondanks die veelbelovende aankondiging weet Schmidt niet meer uit Wolsink te trekken dan het obligate “de oorlog was de mooiste tijd uit mijn leven”.

Wapenhandel, internationale netwerken?: Wolsink laat nog niet eens het puntje van zijn tong zien. En ook het onderhoud met Harald Neubauer, neo-nazi en lid van het Europees Parlement, smoort in dezelfde onvolledigheid die meer vragen oproept dan zij beantwoordt. Een interview met de omstreden, veelvuldig in beeld verschijnende Britse historicus David Irving, goeroe van Europees ultra-rechts, kan er vreemd genoeg niet af.

Wahrheit macht frei toont verontrustende beelden van nieuw- en oud-bruin in een Münchense Bierkeller, van een demonstratie in Dresden met machteloze toeschouwers, en van twintigjarigen die hun leven uitsluitend lijken te vullen met haat. Die beelden moeten gezien worden, het probleem is alleen dat het verhaal te brokkelig is en ook te veel opnamen van voor 1991 bevat om echt te overtuigen. Toch mag Schmidts produkt niet ongezien voorbijgaan: zijn verhaal is geen Märchen aus alten Zeiten. Was het maar zo.