Synode twijfelt over aard herevangelisatie

ROME, 16 DEC. De Europese bisschoppen zijn het er over eens dat Europa een nieuwe spirituele impuls nodig heeft, een herevangelisatie, zo bleek op de zaterdag afgesloten speciale bisschoppensynode voor Europa. Maar hoe is nog volslagen onduidelijk.

Het resultaat van twee weken vergaderen is een slotdocument dat door de meeste deelnemers als teleurstellend wordt gezien, en dat een povere basis biedt voor de bepleite herevangelisatie. De tekst bestaat voornamelijk uit “open deuren”, zei de Nederlandse aartsbisschop Simonis.

Sommige vertegenwoordigers van andere kerken die waren uitgenodigd om te spreken op deze synode, hadden felle kritiek. Zij waren er eigenlijk alleen voor de sier, zei Karl-Christoph Epting, een Duitse vertegenwoordiger van de Lutheranen. Hij zei dat de suggesties van de niet-katholieke deelnemers “op een min of meer kosmetische manier” zijn gebruikt. De herevangelisatie van Europa die paus Johannes Paulus II nastreeft, kan volgens Epting geen monopolie zijn van de katholieke kerk, maar impliceert oecumenische samenwerking op basis van gelijkheid met andere kerken.

Rome kreeg een onvoldoende in oecumene. “Ik twijfel er niet aan dat de katholieke kerk de oecumene aanhangt, maar velen van hen hebben geen idee wat dat betekent,” zei de anglicaanse bisschop van Birmingham, Mark Santer. “Net zo goed twijfel ik er niet aan dat zij herevangelisatie voorstaan, maar na twee weken ben ik er vrij zeker van dat ze evenmin een idee hebben wat dat betekent.”

Deze uitkomst van de synode betekent een tegenslag voor paus Johannes Paulus. Hij wilde haast maken met zijn ideeën van herevangelisatie. Deze zijn bedoeld om te voorkomen dat de Oosteuropese landen met de consumptiegoederen uit het Westen ook het materialisme van de consumptiemaatschappij overnemen. Tegelijkertijd streeft de paus ernaar om het "sterke' geloof van de Oosteuropese katholieken die stand hebben gehouden onder een atheïstisch regime, tot voorbeeld te laten zijn voor Westeuropeanen.

In het Oosten is de jeugd beïnvloed door de constante verkondiging van het atheïsme, aldus het slotdocument. In het Westen is “het proces van secularisatie zover gegaan dat de evangelisering bijna helemaal opnieuw moet beginnen”. Daarom zou bij de herevangelisatie, die op de synode ook in het teken werd gezet van het naderende derde millenium, echt de aandacht moeten uitgaan naar de jeugd.

Maar de synode is “te vroeg of te laat” gekomen, zo constateerde kardinaal Godfried Danneels al gedurende de beraadslagingen. Te laat wanneer hij bedoeld was om de nederlaag van het communisme te vieren: nu moet Oost-Europa al zijn aandacht geven aan de harde werkelijkheid van de economische problemen. Te vroeg wanneer hij de aanzet had moeten geven tot de nieuwe herevangelisatie: daar moet volgens Danneels nog beter over worden nagedacht. De katholieken in west en oost vormen volgens hem nog geen eenheid en zouden eerst elkaar beter moeten leren kennen.

Op de afsluitende persconferentie zaterdag gaf Miloslav Vlk, de aartsbisschop van Praag, een voorbeeld van het wantrouwen dat af en toe nog bestaat. “We waren bang voor de sterk gestructureerde kerk in het westen”, zei hij.

“In Oost-Europa heeft men ook wat angst gehad voor de Westerse theologie”, zei Vlk. Maar op de synode was hem duidelijk geworden dat die angst was gebaseerd op overdreven beeldvorming “op basis van vier, vijf theologen” en dat de theologen in het westen “niet allemaal slecht” zijn.

Opvallend was dat de Oosteuropese bisschoppen in hun toespraken nauwelijks om financiële hulp vroegen. Maar deelnemers aan de synode hebben gezegd dat dat in de wandelgangen des te meer gebeurde. Kardinaal Joachim Meisner, de aartsbisschop van Keulen en daarmee vertegenwoordiger van een van de rijkste bisdommenconferenties, heeft in dit verband gezegd dat de Duitse katholieken “een speciale roeping en verantwoordelijkheid voelen” ten opzichte van de zusterkerken in het Oosten.

Sommigen zagen hierin een poging van de Duitse katholieke kerk om zich, in de context van de internationale politiek, sterker te profileren. De Duitse deelnemers constateerden verheugd dat veel van de Oosteuropese bisschoppen in het Duits het woord voerden. Ook Simonis veranderde zijn taal van Engels naar Duits, omdat de Oosteuropeanen dat beter begrepen.

Op de synode is verder duidelijk geworden dat Rome strak de touwtjes in handen wil houden. Het Vaticaan zou het liefst zien dat alle contacten tussen West- en Oosteuropese bisschoppen via Rome liepen, om de export van "verkeerde' ideeën naar Oost-Europa te voorkomen. De paus zei in een afsluitende toespraak dat er een orgaan moet komen om alle plannen voor herevangelisatie te coördineren. Hiermee gaat hij voorbij aan de activiteiten van de Raad van Europese Bisschoppenconferenties, volgens de Franse afkorting de CCEE, die hiervoor het meest-aangewezen orgaan leek. De CCEE heeft veel contacten met de KEK, de conferentie van Europese kerken, waarin de protestantse en de orthodoxe kerken samenwerken. CCEE en KEK presenteren na een baanbrekende conferentie twee jaar geleden in Basel een project voor herevangelisatie onder het motto: vrede, gerechtigheid, eenheid van de schepping.

Er is een klein maar belangrijk verschil met de door de paus gewilde motto van de synode: waarheid, vrijheid, gemeenschap. "Waarheid' impliceert een hardere opstelling ten opzichte van de andere godsdiensten dan "eenheid van de schepping'. Opvallend is dat op de synode geen gedragsregels zijn afgesproken ten aanzien van de orthodoxe kerk in het Oost-Europa.

Een paar weken geleden had de Franse bisschop Pierre Duprey op een vergadering van de Europese kerken in Santiago de Compostela gezegd dat de katholieke kerk “fouten” heeft gemaakt in Oost-Europa, zonder dat te specificeren. In het slotdocument van de synode is niets hierover terug te vinden. Dat betekent dat de Grieks-orthodoxe metropoliet Spyridon Papagheorghiou geen antwoord heeft gekregen. Deze had in een harde aanval op Rome het wegblijven van de Russische orthodoxen verklaard uit pogingen tot zieltjeswinnerij in landen waar traditioneel de orthodoxe kerken de overhand hebben.

De synode heeft gezegd dat het niet zo is en het verwijt werd voor kennisgeving aangenomen. Van enige zichtbare toenadering is dus geen sprake. Hierdoor lijkt de pausreis naar Moskou, symbool voor de pan-Europese rol die Rome nastreeft, voorlopig op de lange baan te zijn geschoven.