Dilemma's voor uitzetten vluchtelingen steeds knellender; VN-organisatie verkwanselt belangen van vluchtelingen

Staatssecretaris Kosto heeft het afgelopen jaar met instemming van de Tweede Kamer herhaaldelijk aangekondigd dat mensen zonder geldige verblijfsvergunning consequent zullen worden uitgezet. De Vietnamese en Russische asielzoekers die dezer dagen op transport worden gesteld, zijn de eersten die met deze nieuwe lijn worden geconfronteerd. Het beleid wordt gelegitimeerd door de VN-Hoge Commissaris voor de vluchtelingen. Mr. J.A. Hoeksma van Vluchtelingenwerk stelt dat de VN-organisatie de belangen van vluchtelingen verkwanselt.

DEN HAAG, 16 DEC. Het Hoge Commissariaat voor de vluchtelingen van de Verenigde Naties (UNHCR) laat zich in toenemende mate door Westerse landen gebruiken ter legitimatie van verkeerd beleid. De principes van het Vluchtelingenverdrag worden door de Hoge Commissaris om politieke redenen verkwanseld. Vluchtelingen worden zo speelbal van internationale politiek.

Mr. J.A. Hoeksma, sinds zaterdag de nieuwe vice-voorzitter van Vluchtelingenwerk Nederland, is verontrust over de nieuwe lijn van de VN-organisatie voor de vluchtelingen. “We zijn terug in de jaren dertig: staten die vluchtelingen moeten beschermen, beschermen zich tégen vluchtelingen.” Vluchtelingenwerk telt 30.000 leden, van wie zich 7.000 vrijwilligers actief inzetten voor de opvang van vluchtelingen.

Hoeksma werkte sinds 1976 als juridisch medewerker op het Haagse kantoor van het Hoge Commissariaat in Den Haag. Vorig jaar werd zijn functie ter discussie gesteld. “UNHCR is bezig zich terug te trekken uit Europa”, aldus Hoeksma, “Alleen het regionaal kantoor in Brussel blijft op sterkte.” Op internationaal niveau is UNHCR betrokken bij afspraken over het vluchtelingen- en immigratiebeleid.

Hoeksma heeft sinds zijn vertrek bij UNHCR gezwegen omdat hij verwachtte dat zijn kritiek te makkelijk zou worden afgedaan als rancune. Ook nu gaat hij niet in op het decimeren van het Haagse kantoor van UNHCR. “Het gaat erom dat het Hoge Commissariaat voor de vluchtelingen zich terugtrekt uit Europa op het moment dat rechts-radicalen zich hier in woord en daad richten tegen asielzoekers en vluchtelingen. Het is mijn mening dat de VN-organisatie waaraan de wereldgemeenschap de zorg voor vluchtelingen heeft toevertrouwd daarom op dit moment niet moet weglopen maar haar verantwoordelijkheid voor het Vluchtelingenverdrag moet nemen. In plaats daarvan heeft de vertegenwoordiger van de Hoge Commissaris in Brussel, R. von Arnim, in deze krant gepleit voor een nieuwe Conventie die meer op de huidige situatie zou zijn toegesneden.”

Volgens Von Arnim maken te veel migranten ten onrechte gebruik van het Vluchtelingenverdrag. Die Conventie is volgens hem destijds in het leven geroepen om politieke vluchtelingen uit communistische landen permanent bescherming te bieden.

“Ideologisch is het een kwalijke redenering. Hij redeneert vanuit historisch perspectief dat het Vluchtelingenverdrag niet méér is dan een instrument van de Westerse landen ten tijde van de Koude Oorlog. Maar het Vluchtelingenverdrag is gekoppeld aan de Universele verklaring van de Rechten van de Mens en dus universeel, dat wil zeggen: altijd, overal en voor iedereen geldend. Maar UNHCR offert belangrijke principes op aan internationale politieke doelen van de belangrijkste donor-landen.

“Vorig jaar weigerde Turkije Koerden op te vangen die op de vlucht waren voor Saddam Hussein. In NAVO-verband nota bene werd toen besloten tot het creëren van zogenaamde safe-havens op Koerdisch grondgebied. Met militaire druk werden hiervoor concessies afgedwongen van Saddam Hussein. UNHCR liet zich overhalen zich in Noord-Irak te vestigen teneinde de vluchtelingen te bewegen tot terugkeer naar hun woongebieden. De Koerden keerden ten slotte onder dwang terug, waarmee dus met instemming van UNHCR het grondbeginsel van het vluchtelingenrecht dat terugkeer altijd vrijwillig moet geschieden, werd geschonden. Zonder dat er overeenkomsten gesloten zijn tussen de Koerdische leiders en Saddam Hussein zijn de Westerse militairen weer vertrokken. De Koerden zijn weer overgeleverd aan Saddam Hussein. We hebben op televisie kunnen zien hoe de Koerden nu worden gebombardeerd. Hier schieten woorden tekort.”

Maar de Hoge Commissaris kon de voortijdige terugtrekking van de Westerse troepen toch niet voorzien?

“Het is geen incident. Ook met het terugzenden van Tamils naar Sri Lanka in 1988 door India heeft UNHCR meegewerkt door een kantoor te vestigen in Colombo om de vluchtelingen de indruk te geven dat zij bij terugkeer zouden worden opgevangen. Niets is minder waar. UNHCR heeft zich slechts laten gebruiken als loopplank tussen India en Sri Lanka.

“Het Hoge Commissariaat heeft zijn zegen gegeven aan het zogenoemde veilige-landenconcept waartoe de EG-landen onlangs hebben besloten. Dat zijn meestal voormalige Oostbloklanden. Asielzoekers die daarvandaan komen zouden extra harde bewijzen van vervolging moeten kunnen aandragen. Maar dat is een onzin-concept, totaal overbodig. Want voor elke asielzoeker geldt dat zijn verhaal moet worden beoordeeld in het licht van de politieke situatie in het land van herkomst.”

Het veilige-landenconcept zou wellicht ook een signaal moeten zijn aan mensen in die landen dat het weinig zin heeft naar het Westen te reizen als er geen grondige redenen voor zijn.

“Maar dat is een heel ander probleem, namelijk het migratievraagstuk. Daarmee moet het Hoge Commissariaat zich niet bemoeien. Het verhaal dat er zes miljoen Russen in aantocht zouden zijn is verspreid door de vorige Hoge Commissaris. Daarmee heeft hij een schrikbeeld opgeroepen waarop in veel landen een stringent beleid werd afgekondigd, terwijl op dit moment duidelijk is dat het een ongefundeerd verhaal was.”

Nederland licht nu hongerstakende Vietnamezen en Russisch-joodse asielzoekers van hun bed. Is het beleid van Kosto wel "sober doch humaan', zoals hij stelt?

“Ambtenaren van justitie hebben gisteren gezegd dat er uitvoering wordt gegeven aan de wet. Maar het is duidelijk dat de dilemma's die de uitvoering van de wet stelt steeds knellender worden. Het is de vraag waar de morele grens ligt. Het criterium voor vluchtelingschap is "gegronde vrees voor vervolging'. Regeringen hebben van oudsher de neiging om de vereisten voor de erkenning als vluchteling zo hoog op te schroeven dat alleen de meest prominente personen eraan kunnen voldoen: alleen de leiders lijden.

“En zo kom je snel bij de vaststelling dat het oneigenlijk gebruik van de asielprocedure te groot is. Maar voor wat betreft zijn intenties kun je Kosto op zijn woord geloven. Ik denk dat de wijze waarop de Europese Gemeenschap met asielzoekers omgaat een toetssteen is voor het humanitaire gehalte van die gemeenschap. Op dit moment wordt het asielbeleid inter-gouvernementeel geregeld. Asielzoekers dreigen in het democratisch gat van Europa te vallen.”

Vanwaar zo'n voorzichtig oordeel over de hoofdverantwoordelijke van het Nederlands asielbeleid?

“Een staatssecretaris is maar een persoon die een ambt vervult. Mij is met de diplomatieke paplepel ingegoten om niet één persoon met kritiek te overladen waar veel breder ook regering en volksvertegenwoordiging verantwoordelijkheid dragen. Ik stel beleid aan de orde zonder daarbij personen direct te betrekken.”