Uitbreiding Sovjet-Gemenebest stagneert

MOSKOU, 14 DEC. De vorming van het brede Gemenebest van voormalige Sovjet-republieken stagneert. President Boris Jeltsin van Rusland is vandaag niet in de Kazachstaanse hoofdstad Alma Ata verschenen om te onderhandelen over toetreding van de vijf Centraalaziatische republieken tot de Slavische statenbond die vorige zondag in Brest is gevormd door Rusland, de Oekraïne en Wit-Rusland.

De Wit-Russische president Stanislav Sjoejskevitsj heeft gisteren bovendien verklaard nog niet “gerust” te zijn over de goede afloop. Uit de gebeurtenissen van de afgelopen dagen blijkt “een grote verfijndheid in het verzet tegen het Gemenebest. Ik vertrouw het pas als alle handtekeningen onder het verdrag staan”, aldus Sjoesjkevitsj.

President Noersoeltan Nazarbajev van Kazachstan, die donderdagnacht door de regeringsleiders van de vier andere islamitische Sovjet-staten als onderhandelaar namens het kwintet is aangewezen, had Jeltsin donderdag uitgenodigd voor een bezoek aan Alma Ata. De Russische president suggereerde vervolgens die invitatie te zullen aanvaarden. Maar gisteren heeft Jeltsin op de valreep besloten pas volgende week zaterdag naar Kazachstan te gaan voor de besprekingen over de voorwaarden waaronder de vijf in het Slavische Gemenebest kunnen deelnemen. Jeltsin bezoekt de komende week eerst nog de Italiaanse president Cossiga, premier Andreotti en paus Johannes Paulus II in het Vaticaan.

Met deze vertraging wekt Jeltsin de indruk de wens van de vijf Centraalaziatische republieken om lid van het Gemenebest te worden, niet onmiddellijk te willen honoreren. De reden daarvoor ligt volgens een woordvoerder van Jeltsin besloten in de eisen die de presidenten van Kazachstan, Oezbekistan, Kirgizië, Tadzjikistan en Toerkmenistan donderdagnacht na hun onderlinge beraad in de Toerkmeense hoofdstad Asjchabad hebben gesteld. Volgens de Russische parlementariër Galja Starovojtova is Jeltsin bang dat de Oekraïne alsnog uit het Gemenebest zal stappen, als hij te veel concessies doet aan de islamitische deelstaten.

Deze vijf republieken gaven gistermorgen in een gezamenlijke verklaring te kennen deel te willen nemen aan de Slavische alliantie, een mogelijkheid die nadrukkelijk was opengehouden in het akkoord dat de drie Slavische naties zondag in Brest hebben gesloten.

Pag 11:

Uitbreding Gemenebest vertraagd

Maar meteen na het uitspreken van deze wens hebben de vijf regeringsleiders een reeks voorwaarden geformuleerd waaraan Rusland, de Oekraïne en Wit-Rusland zouden moeten voldoen. Centraal daarbij staat dat de Centraalaziatische staten als “gelijkwaardige” partners behandeld willen worden. Ze willen derhalve het recht hebben om de onderhandelingen over de gedetailleerde inhoud van het gemenebest-verdrag te heropenen omdat ze in de nu geformuleerde tekst elementen uit het door de drie Slavische presidenten verworpen unieverdrag missen. In het uiteindelijke akkoord moeten ze vervolgens expliciet worden aangeduid als “oprichters” van de nieuwe unie. Bovendien willen ze van Rusland de toezegging dat er geen grenscorrecties zullen worden afgedwongen, een mogelijkheid die president Boris Jeltsin vlak na de mislukte coup via zijn woordvoerder opperde. Deze condities zijn voor de vijf van belang omdat ze het gevoel hebben moedwillig buiten de Slavische bond te zijn gehouden

De vijf presidenten besloten in Asjchabad tot deze tekst nadat de Oezbeekse president Islam Karimov naar eigen zeggen in een telefoongesprek met Jeltsin in Moskou te horen had gekregen dat deze voorwaarden voorwaarden aanvaardbaar waren. Nadat het gezamenlijke Centraalaziatische communiqué gepubliceerd was, werd echter vanuit Alma Ata bekend gemaakt dat Jeltsin zijn missie een week had uitgesteld. De Kazachstaanse regering heeft ondertussen een wet uitgevaardigd waardoor de “export van strategische goederen” aan vergunningen en quota wordt gebonden. Kazachstan is na Rusland en de Oekraïne de rijkste deelstaat van de Sovjet-Unie.

Anders dan Jeltsin heeft president Michail Gorbatsjov van de voormalige Sovjet-Unie, die nog geen beslissing over zijn aanblijven dan wel aftreden heeft bekendgemaakt, wel onmiddellijk positief gereageerd op de intentieverklaring van de vijf. Volgens Gorbatsjov biedt deelneming van de Centraalaziatische republieken “mogelijkheden” voor het gemenebest om volledig erfgenaam te worden van de vorige week opgeheven Sovjet-Unie en dus voor een “democratische” overgang. Premier Ivan Silajev van het interim-kabinet van de unie, wiens status nu een week na het akkoord van Brest nog steeds onduidelijk is, omarmde het aanbod van de vijf islamitische republieken eveneens. Volgens Silajev zullen de premiers van de acht aldus aaneengesloten republieken volgende week woensdag en donderdag reeds in Moskou bijeenkomen om te spreken over de economische samenwerking.

Het dreigende conflict met de Oekraïne over de controle op de kernwapen-arsenalen is gisteren enigszins getemperd. Donderdag kondigde president Leonid Kravtsjoek van de Oekraïne aan dat hij het commando van de strijdkrachten op Oekraïens grondgebied naar zich had toegetrokken. Dat werd in Moskou geïnterpreteerd als een poging om ook de nucleaire wapens in beheer te krijgen, temeer daar Kravtsjoek steeds pleit voor een driedubbele sleutel over deze wapens. Gisteren heeft Kravtsjoek dit besluit echter weer genuanceerd. Volgens Andrej Gratsjov, de woordvoerder van president Gorbatsjov die daarover zelf door de Oekraïense regeringsleider zou zijn verwittigd, heeft Kravtsjoek alleen de conventionele strijdkrachten onder bevel genomen. Binnen het leger heeft alleen dat echter al enige onrust veroorzaakt.

Gorbastjov probeerde gisteren ook president Bush gerust te stellen wat betreft de veiligheid van de kernwapens. In een telefoongesprek van een half uur verzekerde hij Bush dat het commando- en controlesysteem voor kernwapens veilig zijn. De twee spraken verder over economische hervormingen en het Slavische gemenebest.

Foto: De presidenten van de vijf Centraalaziatische republieken geven hun wens te kennen toe te treden tot het Slavische gemenebest. Van lrechts: Askar Akajev van Kirgizië, Noersoeltan Nazarbajev van Kazachstan, Saparmoerat Nijazov van Toerkmenistan, Islam Karmov van Oezbekistan en Rachmon Nabijev van Tadzjikistan. (Foto AP)