Schopenhauer en het Europa van Wim Kayzer

Hetzelfde op een andere manier, Nederland 2, 22.42-00.57 uur.

"Hetzelfde op een andere manier' is de aan Arthur Schopenhauer ontleende titel van een tweeluik van Wim Kayzer over Dresden, over de filosoof die in deze stad zijn levenswerk Die Welt als Wille und Vorstellung schreef en over de vraag of de geschiedenis zich herhaalt. Terwijl jonge neo-nazi's met gestrekte rechterarmen door de geschonden stad marcheren, de enige Auschwitz-overlevende herinneringen aan de Kristalnacht ophaalt en een oud Wehrmacht-officier onfrisse opmerkingen over joden maakt, haalt Kayzer zijn Schopenhauer uit zijn binnenzak. “De ware filosofie van de geschiedenis bestaat in het inzicht dat men in heel die eindeloze wirwar van veranderingen toch steeds weer hetzelfde gelijke en onveranderlijke wezen voor zich heeft dat vandaag hetzelfde bedrijft als gisteren en te allen tijde”.

De opzet van Kayzers tweeluik is misschien wat pretentieus en waarschijnlijk moet je van het genre houden om het ten volle te kunnen waarderen. Maar aan mensen die er genoegen in scheppen om in Praag de voetstappen van Kafka te drukken, in Parijs het spoor van Sartre te volgen, die Wenen niet kunnen aandoen zonder het huis van Freud met de beroemde divan te bezoeken, enzovoorts, is Kayzers aanpak zeer wel besteed. De mixture van toepasselijke Schopenhauer-citaten en beelden (historische en recente) van Dresden heeft een dubbele werking: identificatie met (de ideeën van) Schopenhauer èn met de geschiedenis van deze trieste stad.

In zekere zin herhaalt Kayzer het procedé dat zijn bekroonde serie Nauwgezet en wanhopig zo adembenemend maake: eindeloze gesprekken met interessante personen over hun leven waarin de geschiedenis van deze gruwelijke eeuw besloten ligt. De Europese geschiedenis wel te verstaan, want - misschien gezocht, maar waarschijnlijk onwillekeurig - is dàt waar Kayzer toch altijd weer op uitkomt. Zijn fascinatie voor "leven met de wetenschap van Auschwitz' is zo hevig, dat vrijwel alles wat hij maakt impliciet of expliciet dààrover gaat.

Komt het door Schopenhauers pessimisme dat de door Kayzer niet gezochte, maar in zijn tweeluik evident aanwezige analogie tussen 1933 en 1991 niet goedkoop aandoet? Eén van Kayzers cameramensen kreeg een pistool tegen zijn voorhoofd en een jonge neo-nazi haalde de trekker over. Het pistool bleek niet geladen. “Maar dat weet je pas achteraf”, is Kayzers commentaar. Mevrouw Ilse Sabarstinski die Auschwitz overleefde en daarna naar Dresden terugkeerde, heeft uit angst haar hele huis ontdaan van voorwerpen die haar joodse afkomst verraden. Waar 1933 toe zou leiden wist zij ook pas achteraf. Een cliché? Kayzer dacht aanvankelijk van wel, maar moest die mening herzien.

Dat is wat "Hetzelfde op een andere manier' tot een belevenis maakt: het dwingt je tot nadenken over dingen die je eigenlijk al dacht te weten.