De Russische Unie volgens Solzjenitsyn

Waar zit de Montesquieu van het nieuwe Rusland? In een cottage te Cavendish (Vermont - USA) wellicht? Tevreden kan Aleksandr Solzjenitsyn nog niet zijn. Maar met zijn politieke voorspellingen heeft hij er niet ver naast gezeten en zijn ideeën beginnen nu toch ook steeds concreter vorm te krijgen. Het heeft allemaal gestaan in zijn essay Hoe Rusland opnieuw in te richten, vorig najaar in een oplage van tenminste dertig miljoen over de Sovjet-Unie verspreid.

President Michail Gorbatsjov reageerde toen onmiddellijk afwijzend. De auteur was niet meer van deze tijd, vond hij. De eveneens in de Verenigde Staten levende schrijver Joseph Brodsky noemde het gedachtengoed van Solzjenitsyn gewoon ""vullis''. Anderen ridiculiseerden de man eveneens. Boris Jeltsin, toen nog voorzitter van het Russische parlement, daarentegen was enthousiast. ""Ik ben geïntrigeerd door het idee van een unie van de drie slavische rupublieken'', zei hij in november 1990 tot zijn volksvertegenwoordiging.

Bijna exact een jaar later is het dezelfde Jeltsin, inmiddels president, die in een datsja te Brest bij de Poolse grens een slavische triple-alliantie heeft geschapen. Gesticht door de drie sovjet-republieken die Solzjenitsyn op het oog had: Rusland, de Oekraïne en Wit-Rusland.

Want dat staat centraal in Solzjenitsyn's theorie: de historische lotsverbondenheid van de Russen, de Oekraïners en de Wit-Russen alsmede de Russen die het noordelijk deel van Kazachstan bevolken. Die zouden de overige twaalf republieken van het sovjet-imperium moeten afstoten om vervolgens vrijwillig maar toch onvermijdelijk tot een Russische unie te komen. We moeten ""nu een ferme keuze maken tussen een rijk dat bovenal onszelf heeft vernietigd en de geestelijke en fysieke redding van ons volk'', aldus Solzjenitsyn. Dat de Oekraïne en Wit-Rusland daar buiten zouden willen blijven, is ondenkbaar voor de schrijver. De gedachtengang bijvoorbeeld dat de Oekraïeners ook een eigen geschiedenis hebben, die geheel los staat van de Russische, is volgens hem een ""recent uitgevonden notie''. Het pact dat de Oekraïense kozakkenleider Bogdan Chmelnitski in 1654 met de tsaar sloot om zich zo de Polen van het lijf te houden was dan ook geen verstandshuwelijk, zoals de Oekraïense historiografie nu wil, maar een vorm van ""hereniging''.

De aldus gevormde Russische unie moet democratisch zijn, maar niet naar Westerse maatstaven doch geënt op de eigen ""zuivere'' tradities van de klassieke Novgorodse ""volksvergadering'' en de negentiende-eeuwse autocratische plaatselijke zemstvo's, dat wil zeggen, een gevarieerd lokaal bestuur met een krachtdadige president aan de top en geen strikte scheiding der machten á la de Verlichting. Want in het Westen wordt de democratie louter en alleen gedomineerd door de politieke partijen en de massamedia die ons overspoelen met informatie die onze ""geest verwoest''. Daar in het Westen zijn haar ""geestelijke grondslagen'' om die reden ""beetje bij beetje verschraald'' en vervolgens vervangen door ""de dictatuur van de vulgariteit, de mode en de groepsbelangen''. Daarom ook geen ongelimiteerd kapitalisme en vrij grondbezit maar een ""verstandige'' mengvorm. Welke gevaren Rusland van parlementarisme en monopolisme te duchten zou hebben, laten zich immers raden: het ""opborrelen van allerlei meetings en minipartijtjes'' die het gedrag tentoon zullen spreiden van de ""harlekijnen van februari 1917''. Kortom, ""anarchie''. En dat is het ""ergste kwaad zoals 1917 ons heeft getoond''.

Ongebreidelde minderheidsrechten in eigen land zijn derhalve ook uit den boze. Tataren, Basjkieren, Tsjetsjenen, Jakoeten, Boerjatiërs en al die andere etnische groepen binnen Rusland mogen niet de illusie hebben onafhankelijk te kunnen worden. Een staat zonder vrije grenzen kan nu eenmaal niet bestaan.

Zeker niet alles wat Solzjenitsyn een jaar geleden heeft geformuleerd, heeft zijn weg al gevonden in de praktische politiek van de Russische leiding rond Jeltsin. De losse slavische alliantie die nu is gevormd, zal Solzjenitsyn bijvoorbeeld niet bekoren. Het bevat veel te veel concessies aan de Oekraïeners en Wit-Russen. Alleen de naam al: gemenebest van soevereine staten. Wat de Russische televisie allemaal laat zien, moet de schrijver in Cavendish helemaal een gruwel zijn. Maar de lijn is niettemin duidelijk. Ook voor Jeltsin is revitalisering van het Russische ethos opgave nummer één. Ook Jeltsin doet niets om politieke partijvorming te stimuleren en houdt zichzelf angstvallig buiten elke organisatie omdat hij "boven de partijen' meent te staan. Ook Jeltsin wil een "één en ondeelbaar' per presidentiële oekaze bestuurd Rusland, waarin de nationale minderheden niet kan worden toegestaan wat de andere voormalige sovjetrepublieken wel van hem mogen. En ook Jeltsin weet zich, getuige zijn inmiddels weer vergeten territoriale claims jegens Kazachstan en de Oekraïne drie maanden geleden, verantwoordelijk voor het wel en wee van de ruim 25 miljoen volksgenoten (bijna twintig procent van het totale Russische volk) die elders in de unie wonen.

Natuurlijk, in het revolutionaire Rusland (anarchie!) is nog niets uitgekristalliseerd. Alles kan nog alle kanten uitwaaieren. Maar juist dat is een basis waarop Solzjenitsyns theoretische gedachtengoed moet kunnen gedijen.

Van Solzjenitsyns "Hoe Rusland opnieuw in te richten' is inmiddels een Engelse vertaling uitgekomen bij Farrar, Straus & Giroux onder de titel "Rebuilding Russia'.