Steun Centraalaziaten Gemenebest; Gezag Gorbatsjov verder uitgehold

MOSKOU, 13 DEC. De bereidverklaring van vijf Centraalaziatische Sovjet-republieken om het "Slavische' Gemenebest te steunen, heeft het centrale gezag in de Sovjet-Unie gisteren opnieuw verder uitgehold, maar Sovjet-president Gorbatsjov bleef zich sterk maken voor een ontmanteling van de Unie “langs constitutionele weg”.

Hoewel Gorbatsjov tegenover journalisten zei dat zijn “levenstaak is volbracht”, weersprak hij geruchten dat hij op het punt zou staan om af te treden. Hij zei een Gemenebest te zullen accepteren “wanneer alle republieken dit willen”, maar pas te zullen aftreden “wanneer de Unie reddeloos verloren is”. In dat geval zag hij voor zichzelf niet langer een rol weggelegd, ook geen “symbolische”.

Gorbatsjov lijkt de definitieve beslissing over zijn persoonlijke lot afhankelijk te willen maken van de resultaten van de besprekingen tussen de drie "Slavische' republieken Rusland, Wit-Rusland en de Oekraïne die het Gemenebest zondag oprichtten en de vijf Centraalaziatische staten Kazachstan, Oezbekistan, Kirgizië, Tadzjikistan en Toerkmenistan.

De presidenten van de Centraalaziatische republieken besloten gisteren in de Toerkmeense hoofdstad Asjchabad in principe te willen deelnemen in het Gemenebest. Morgen worden de drie Slavische regeringsleiders in de Kazachstaanse hoofdstad Alma Ata verwacht om te onderhandelen over de voorwaarden.

Met name president Noersoeltan Nazarbajev van het economisch machtige Kazachstan, de informele leider van de vijf staten, heeft zich begin deze week zeer ontstemd getoond over de manoeuvre van zijn drie Slavische collega's. In Alma Ata zullen de vijf morgen hun eigen eisen op tafel leggen, wat vooral president Boris Jeltsin van Rusland in een moeilijk parket tussen deze Centraalaziatische republieken en de Oekraïne kan brengen.

De president van de Oekraïne, Leonid Kravtsjoek, heeft zichzelf donderdag per decreet benoemd tot opperbevelhebber van alle Sovjet-strijdkrachten in de Oekraïne. De verschillende strijdkrachten, waaronder ook de Zwarte Zee-vloot, zouden volgens een tweede presidentieel decreet opgaan in een “zelfstandig Oekraïens leger”. Dat zou echter geen “strategische strijdkrachten” bevatten, aldus het Sovjet-persbureau TASS over de presidentiële verklaring.

In het akkoord van Brest werd niet gesproken over “zelfstandige legers”. De drie republieken spraken daarin slechts af een gemeenschappelijke “militair-strategische ruimte” te zullen handhaven onder een “eenhoofdig bevel”, waaronder ook de kernstrijdmacht zou moeten vallen. Dmitro Pavlitsjko, voorzitter van een parlementair comité voor buitenlandse zaken, heeft gezegd dat de Oekraïne het Gemenebest zal verlaten als dat het recht op eigen legers zou afwijzen.

In de Oekraïne zijn 1,2 miljoen soldaten van het Rode Leger ondergebracht, alsmede intercontinentale raketten, strategische bommenwerpers en tactische kernwapens.

Pag 5:

Speelruimte Jeltsin kleiner

President Michail Gorbatsjov verscheen gisteren niet in het Unie-parlement, waar hij geacht werd een rede te houden. Later op de avond liet hij echter wel een verklaring verspreiden waarin hij de Russische en Wit-Russische afgevaardigden op het hart bond het centrale parlement niet langer te negeren. Nu het "Slavische' gemenebest steeds meer bijval krijgt, “moet het normale democratische proces zijn beloop hebben”, zei Gorbatsjov. “Gelet op de moeilijke politieke en sociaal-economische situatie in het land” en het feit dat het gaat om het “lot van de staat” is “haast hier niet toegestaan”.

Een groot aantal parlementariërs uit de voormalige Sovjet-republieken Rusland en Wit-Rusland wil niet deelnemen aan een sessie van dit parlement omdat het, nu hun eigen volksvertegenwoordigingen het "gemenebest' hebben geratificeerd, de centrale opperste sovjet niet meer erkent als legitiem orgaan.

Bovendien willen deze afgevaardigden het orthodoxe kamp niet in de kaart spelen. Daar wordt, ondersteund door persoonlijkheden als ex-premier Nikolaj Ryzjkov, momenteel een handtekeningen-actie voorbereid die ertoe moet leiden dat het Volkscongres (het uitgebreide 2.250-koppige parlement dat zichzelf na de coup feitelijk maar niet formeel heeft opgeheven) zichzelf bijeenroept.

De Opperste Sovjet kon gisteren bij ontstentenis van deze grote groep afgevaardigden niet echt vergaderen. Burgemeester Anatoli Sobtsjak van St. Petersburg, die zich in afwijking van zijn houding tot nu toe 's morgens in Moskou had uitgesproken vóór het gemenebest-verdrag, speelde daarbij wederom een cruciale rol. Volgens Sobtsjak moet de Opperste Sovjet zich straks buigen over de juridische implicaties van de opheffing van de Unie (wie volgt de staat op welke manier op) en over de overdracht van de wetgeving. Dit is van belang omdat de drie Slavische staten hebben afgesproken dat er een "eenhoofdig opperbevel' over de strategische wapens en krijgsmachtonderdelen zal worden gevoerd.

Hoe dat enkelvoudige commando eruit zal zien, is vooralsnog onduidelijk, onder andere omdat president Leonid Kravtsjoek van de Oekraïne een “driedubbele sleutel” voor de nucleaire arsenalen eist en zeker nu Kravtsjoek zichzelf heeft benoemd tot opperbevelhebber van een zelfstandig Oekraïens leger, opgebouwd uit de voormalige Sovjet-strijdkrachten op zijn gebied.

Door de uitgesproken stellingname van de Oekraïne binnen het gemenebest moet Jeltsin wellicht opnieuw concessies doen, omdat hij tegen elke prijs wil voorkomen dat deze staat - met 52 miljoen inwoners de tweede republiek van het land en bovendien een van de belangrijkste voedselproducenten voor het in grote nood verkerende Rusland - zich geheel los maakt.

Als Jeltsin morgen in Alma Ata met Nazarbajev spreekt, kan hij ook deze collega niet geheel met lege handen achterlaten. Kazachstan is economisch gezien de derde republiek van de voormalige Sovjet-Unie en bovendien een kernwapenmogendheid. Tegelijkertijd hebben de parlementen van de drie gemenebestlanden het akkoord van afgelopen zondag al geratificeerd en aldus de speelruimte voor concessie klein gemaakt.

Anderzijds heeft Jeltsin wel de wind mee. Van daadkrachtig en publiek verzet buiten de communistische en Russische-nationalistische kring is nauwelijks nog sprake. Niet alleen Gorbatsjov heeft zijn bezwaren getemperd, ook andere politici uit het centrum, zoals Jeltsins dissidente interim-premier Ivan Silajev, beginnen hun steven te wenden.