Crisis of ramp?

DE RUSSEN, Wit-Russen, Oekraïeners en al die anderen geven zich over aan een in sommige opzichten huiveringwekkend experiment: een anarchistische statenbond.

In het nieuwe Gemenebest zal er geen centrum bestaan waar meningen worden verzameld, besluiten voorbereid en de uitvoering ervan gecontroleerd. Voorzover bekend gaat het om een losse verzameling politici, de presidenten van de verschillende aangesloten republieken, die gezamenlijk afspraken maken over zaken van algemeen belang. Hoe onduidelijk de situatie kan worden bleek toen het parlement in Kiev het akkoord van Brest tussen de drie Slavische republieken op essentiële punten amendeerde en de Russische volksvertegenwoordiging de oorspronkelijke overeenkomst aanvaardde.

Voor de toeschouwers staan twee zaken centraal: wat gebeurt er met de nog zo prille verdragen tot vermindering van de strategische en conventionele bewapening en dus met de kernbommen, raketten en manschappen van het Rode Leger en hoe denken de leden van het nieuwe Gemenebest de financiële en sociaal-economische crisis die hun landen teistert te lijf te gaan?

De vorming van een Oekraïense strijdmacht van betekenis, bestaande uit de Sovjet-troepen op het grondgebied van deze republiek inclusief de Zwarte-Zeevloot, toont samen met de erkenning door Kiev van Slovenië en Kroatië als soevereine staten welke krachten zich hier ongecoördineerd ontplooien. De uitdrukkelijke verklaring van Oekraïense kant dat deelneming aan het Gemenebest slechts een tussenfase vormt naar volledige soevereiniteit, onderstreept dat een zelfbewuste nieuwe speler zich naast en misschien zelfs tegenover de Russische Federatie op het Europese schouwtoneel heeft aangediend. Kievs (dus tijdelijk bedoelde) aansluiting staat immers in het teken van de vijand van mijn vijand is mijn vriend.

DEZE POLITIEK uiterst labiele toestand heeft als achtergrond een economisch fiasco. De verbindingen in de Sovjet-Unie vallen uit, de bevoorrading komt tot stilstand, de burgerij wordt in steeds meer gevallen aan een voortdurend beroerder wordend lot overgelaten. De combinatie van nationalistische durfals en wurgende ellende produceert het mengsel waaruit escalerend geweld wordt geboren. De implosie in Joegoslavië dreigt op veel grotere schaal te worden herhaald.

Tragisch is bovenal dat hier waarschijnlijk de helpende hand weinig meer te bieden heeft. De kritiek zou kunnen zijn dat het Westen (om die term dan toch maar weer eens te gebruiken), evenals in Joegoslavië het geval is, te lang heeft vastgehouden aan het model van de centrale macht. Maar daar moet dan aan worden toegevoegd dat datzelfde Westen in het geval van de Sovjet-Unie niet zuinig is geweest met zijn adviezen voor een gereguleerde decentralisatie van de commando-economie. Alleen, onvoldoende oog is er geweest voor de onontkoombare versplintering langs etnische lijnen die de ontbinding van de commando-economie moest veroorzaken. Waar vrije ondernemers en zelfstandige werknemers hadden moeten opstaan, zijn arrogante nationalisten van velerlei schakering naar voren gekomen.

DE SCHAKEL naar deze chaos in wording was lange tijd nog steeds Gorbatsjov en in toenemende mate Jeltsin, zeker sinds diens moedige optreden deze zomer tijdens de staatsgreep der conservatieven. Gorbatsjov is inmiddels in Washington symbolisch en politiek bijgezet, Jeltsin blijkt slechts tot op zekere hoogte een alternatief. De verleiding is groot nu maar even af te wachten tot de nieuwe situatie zal zijn uitgekristalliseerd. Maar de onaanvaardbaar grote risico's die in het spel zijn, laten zoiets niet toe.

De Verenigde Staten, Canada, de Europese Gemeenschap, de andere leden van de pas gecreëerde Europese ruimte en Japan alsmede de vernieuwde en nieuwe staten van Midden- en Oost-Europa, inclusief de leden van de "Slavische bond-plus', zullen in onderling overleg scenario's moeten ontwikkelen voor de korte en langere termijn die helpen voorkomen dat deze crisis in een ramp overgaat. Voor geen van deze landen of landengroepen is er nog veel respijt.