Big Wilbur

E.B. White: Charlotte's web. Uitg. Strengholt. Prijs ƒ 13.50

Een televisieprogramma vroeg mij iets te vertellen over mensen en dieren in kinderboeken. Peinzend met het hoofd scheef voor de boekenkast kwam ik Charlotte's web van E.B. White tegen. Op de omslag tekende Garth Williams een zoet meisje dat een varken in haar mollige armen geklemd houdt. Ze wordt geflankeerd door een schaap en een gans en boven het gezelschapje bungelt een spin. Meer "mens en dier' kon ik mij niet wensen. Bovendien lag het boek in mijn geheugen opgeslagen bij de afdeling "mooi'.

Herlezing is een onvoorspelbaar proces, waar weinig (kinder)boeken tegen bestand zijn. Charlotte's web dateert uit 1952 en het blijft recht overeind. Direct met de eerste zinnen wordt de lezer het verhaal binnengesleurd: “ "Waar gaat vader naar toe met die bijl?' vroeg Fern haar moeder, terwijl ze samen met haar de tafel dekte voor het ontbijt. "Naar het varkenshok', antwoordde mevrouw Arable. "Er zijn vannacht een stuk of wat biggetjes geboren'.”

Eén big is een miezertje, waaraan duur varkensvoer verspild zou zijn. Fern stort zich op haar vader, wint het pleidooi met "Dit is de allerverschrikkelijkste oneerlijkheid van de wereld' en ontfermt zich met een zuigfles over big Wilbur. Haar volgende succes is dat Wilbur niet naar de veemarkt hoeft, maar terecht komt op de boerderij van een vriendelijke oom. Daar leidt hij terzijde van de mesthoop een heerlijk leven, dat opnieuw bedreigd wordt door het naderend kerstfeest. Zelfs het liefste varken wacht het lot van ham en gerookt spek. Zelfs Fern kan geen list meer verzinnen. Op dat moment komt Charlotte het verhaal binnen. Ze is een vindingrijke spin, met de "gave van het woord'. In haar web weeft ze wonderen in blokletters, zoals "wat een varken', "geweldig' en "stralend'. De mensen denken dat hun een "teken is geschied', want "ze geloven bijna alles wat ze geschreven zien staan.' Wilbur wordt beroemd, wint een prijs op de jaarmarkt en van gerookt spek kan geen sprake meer zijn: een gelauwerd varken eet je niet op.

Evelyn Brooks White (1899-1985) was een Amerikaanse journalist met een scherpe, geestige pen. Hij was jarenlang werkzaam bij de New Yorker en winnaar van de Pullitzerprijs. Naast zijn spinneverhaal schreef hij nog twee andere kinderboeken - Tom Trikkelbout (1946) en De trompet van de zwaan (1970) - maar geen van beide heeft de gaafheid van Charlotte's web. White portretteert zijn verhaalfiguren met liefde en humor. Charlotte is vriendelijk en intelligent. Naar aanleiding van haar zojuist gesponnen eierzak legt ze uit wat "magnum opus' betekent en ze heeft zo haar gedachten over vriendschap: “Een spinneleven op zichzelf is nu eenmaal niet zoiets moois, met al dat vangen en vliegen eten. Door jou te helpen hoopte ik misschien ook mijn leven op een beetje hoger plan te brengen. De hemel weet dat ieder leven wel zo'n duwtje naar boven zou kunnen gebruiken.” Wilbur is een beetje een zeurkous, maar hij is aandoenlijk in zijn pogingen om te zijn wat in het web staat geschreven en ook hij kreeg van de schrijver een denkerige natuur mee. Wanneer een lam beweert dat varkens voor haar "minder dan niets' betekenen, barst het biggetje los in een schitterende filosofie, waarvan de kern luidt: “Niets is beslist de alleruiterste grens van nietsheid.”

White's kracht is dat hij op kleine schaal en voor kinderen begrijpelijk schrijft over de grote dingen van het leven. Op het moment dat Charlotte haar dood voorvoelt - bij de korte sterfscène is het moeilijk de ogen droog te houden - produceert ze nog snel even vijfhonderdveertien eieren en Wilbur ontfermt zich over het nakomelingschap van zijn vriendin. Het leven gaat door op die ouderwetse, idyllische boerderij. De knecht rookt op een zomeravond zijn pijp onder de appelboom, de krekels tsjilpen en de kinderen schommelen opwindend gevaarlijk in de schuur. White heeft aan de plek duidelijk zijn hart verpand, maar hij weet ook dat het voor jeugdige lezers niet voldoende is, dus spint hij ze in in het web van een verrassende, grappige en spannende vertelling. Dat zo'n verhaal nog altijd verkrijgbaar is, is mooi, maar het zou na zoveel jaar zeker een gemoderniseerde vertaling verdienen. Daarin kunnen dan tevens luiheden als "eminent varken' en "miraculeus dier' of "Je bent niet in staat om te weten wat je zegt' vervangen worden.