Jong en kritisch

De VPRO is nu A-omroep en zoekt in de woorden van algemeen directeur Hans van Beers aansluiting bij "de wereld van het moderne, kritische leven'.

Hij geeft ook een profielschets van het typische VPRO-lid: “Het zijn over het algemeen jonge, kritische mensen en leden die wat ouder zijn, maar nog een jeugdige mentaliteit hebben”. Door lid te worden geven deze groepen “lucht aan hun maatschappelijke onbehaaglijkheid”.

De VPRO vertoont best leuke programma's, maar van de achterban wordt wel een heel deprimerend beeld geschetst. De term "kritisch' als vlag voor een groepering wekt toch vooral rillerige associaties. Een persoon die zichzelf kritisch noemt? Dat moet welhaast iemand zijn die scharrelkippen koopt en daarmee denkt de bio-industrie te omzeilen. Kritische mensen verachten "Goede tijden, slechte tijden', maar ze kijken er wel naar, zij het op een ironische manier. Net als de onkritische groepen tegen wie ze zich afzetten, huren ze pornofilms, logeren ze in huisjes van Sporthuis Centrum en bezoeken ze ponypark Slagharen. Maar omdat een kritisch persoon dat soort activiteiten op een ironische manier uitvoert, is het in orde.

Ze zwijmelen bij een film als "Dances with Wolves', omdat de onbedorvenheid van de primitieve Indianen er zo feeëriek in beeld wordt gebracht. Ze zijn tegen de auto, omdat ze tegen luchtvervuiling zijn, maar ze hebben er wel een of twee voor de deur staan, want tja, je moet toch naar je werk en met het openbaar vervoer is de reistijd al snel anderhalf keer zo lang. Uit hun auto-radio-cassette-deck met slede (tegen inbraak) klinken geen top-40-geluiden, maar zwarte rap van Public Enemy of Ice Cube, omdat die muziek tenminste iets te zeggen heeft. Zo dragen ze hun steentje bij aan het anti-racisme. Ze zijn ook een warm voorstander van meer geld voor de Derde wereld, als er maar "iets structureels voor vrouwen' mee gebeurt.

Omdat ze zo kritisch zijn, hebben ze hun bedenkingen tegen iets traditioneels als het huwelijk, waarin men gevangen zit in elkaars emotionele claims. Ze zien meer in LAT-relaties of samenlevingscontracten, waarin ze de vorm van hun particuliere relatie zorgvuldig op eigen maat kunnen toesnijden en bijstellen al naar gelang de behoeften van het moment. Ze hebben een hekel aan massa's en aan meelopen met de horde, maar ze staan graag in de rij voor de vele mega-topkunst-tentoonstellingen of om een door de auteur zelf gesigneerd exemplaar uit de boeken-top-10 te bemachtigen. Ze gaan niet naar Oostenrijk maar naar Frankrijk op skivakantie. Ze kopen altijd een kerstboom met een kluit, die ze tevergeefs in de tuin proberen te laten wortelen, waarna de boom in februari alsnog bij het grofvuil belandt.

En dan zijn ze ook nog jong blijkens de profielschets. Niet jong van "je bent jong en je wilt wat' maar jong van "jong en kritisch'. Als je oud bent, moet je tenminste over een jeugdige mentaliteit beschikken om bij de club te kunnen. Oud en kritisch is niet voldoende (is mogelijk zelfs een contradictio in terminis?), het moet zijn: oud, met een jeugdig, dus kritisch, elan. Ook deze paraplu biedt weer onderdak aan tal van troosteloze types. Bolle vijftigers die je op een feestje toevertrouwen dat ze in hun hart altijd een jongetje van 13 zijn gebleven. Vrouwen die zo nodig de beste vriendin van hun opgroeiende dochter moeten zijn. Mensen die op D66 stemmen, omdat die partij zo'n jonge uitstraling heeft. En alle kritische geesten, of ze nu jong of oud zijn, maken graag lange reizen naar verre, vreemde landen, want dat is goed voor de ontwikkeling, het verruimt de horizon en reizen houdt je jong. In de airconditioned bar van de Holiday Inn in Bombay, in het jungle-uitstapje waar elke deelnemer zijn eigen kapmes krijgt, in de muil- en klauwbestendige safari-jeep oog in oog met een tijger, daar leer je het ware, rauwe leven kennen.

Een ding vraag ik me af, als ik het profiel van het typische VPRO-lid overzie: vanwaar die behoefte aan het ventileren van "maatschappelijke onbehaaglijkheid'? Onbehagen over hun eigen positie kan het niet zijn, want VPRO-leden bevinden zich comfortabel en wel in welstandsklasse A. Zouden ze misschien willen dat iedereen even kritisch en non-conformistisch werd als zij? Heel Nederland gezegend met een jeugdige inborst, een visioen om stilletjes bij weg te huiveren.