Het ongelofelijke en gruwelijke verhaal van; DE ONSCHULDIGE VROUW die haar eigen getuige baarde

Een wegens moord tot levenslang veroordeelde Amerikaanse vrouw kreeg in de gevangenis een kind dat haar van schuld vrijpleitte. Over het gevecht van biochemici tegen incompetente medici en een falend rechtssysteem

Het is zomer 1989. In Hillsboro, een kleine plaats 40 kilometer ten zuiden van St. Louis, woont een ordinary young American couple met een kind. Het stel is het jaar ervoor getrouwd. De man, David Stallings, werkt als graveur in een drukkerij. Zijn vrouw, de 24-jarige Patricia, verzorgt hun drie maanden jonge baby Ryan. Het gezinnetje behoort tot de Amerikaanse lower middle class. David en Patricia hebben het niet breed, maar ze redden zich en met het prille leven in huis ziet hun wereld er zo kwaad niet uit.

Daarin vergissen ze zich. Van de ene op de andere dag belanden de Stallings in een Kafkaïaanse nachtmerrie. Als gevolg van een bloedstollende reeks medische en wetenschappelijke blunders overlijdt hun kind en wordt Patricia onschuldig veroordeeld tot levenslange gevangenisstraf. Alleen door een onwaarschijnlijk toeval en dank zij de speurzin van drie biomedische onderzoekers wordt zij, een boze droom van twee jaar verder, alsnog vrijgelaten.

Mondje dicht

Het begint allemaal op 7 juli 1989. Ryan weigert na het wakker worden de fles. Hij braakt en haalt moeilijk adem. Het is niet de eerste keer dat dit gebeurt, eigenlijk komt het elke week wel een keer voor. Maar ditmaal zijn de symptomen ernstiger dan voorheen. De baby ligt bewegingloos en zwaar ademhalend in zijn wiegje, het mondje stijf dicht. Een bezorgde Patricia besluit om hem onmiddellijk te laten onderzoeken. Ze zet hem in de auto en gaat op weg naar haar arts in het St. Louis Kinderhospitaal. Door de spanning slaat ze per ongeluk te vroeg af en besluit tot een ander kinderziekenhuis, het Cardinal Glennon, gelieerd aan St. Louis University. Ryan belandt in de intensive care. Drie dagen ligt hij aan beademingsapparatuur terwijl artsen proberen uit te vorsen wat er mis is.

Al die tijd wachten de gespannen ouders tevergeefs op uitsluitsel over hun zoon. Dan, eindelijk, worden ze aangesproken - niet door artsen met nieuws, maar door politie-inspecteurs met achterdochtige vragen. David en Patricia, zo blijkt, staan onder verdenking. Het hoofd van de Intensive Care afdeling, kinderarts dr. David Lynch, houdt rekening met vergiftiging en heeft een test laten uitvoeren door een servicelab van de multinational SmithKline Beecham Clinical Laboratories, Inc. De test toont de aanwezigheid aan van ethyleenglycol, een zoet smakende, kleur- en reukloze vloeistof die het belangrijkste bestanddeel is van antivries. Naast het ethyleenglycol zit er ook veel aceton in Ryans bloed.

Op 12 juli meldt een collega van Lynch, dr. Anthony Scalzo, aan de Missouri Department of Family Services (DFS) dat Ryan waarschijnlijk is vergiftigd. Een week later herstelt Ryan. In overleg met de politie wordt hij voor onbepaalde tijd ondergebracht bij pleegouders van de DFS. Patricia en David mogen hem daar slechts eenmaal in de week een uurtje opzoeken, en dan nog onder begeleiding. Het is hun niet toegestaan om hun kind te voeden.

Tijdens een van deze bezoeken, op donderdag 31 augustus, is Patricia tegen de regels in korte tijd met het kind en zijn zuigfles alleen. Ze voedt hem kort daarna in aanwezigheid van de pleegouders. In het weekend ontwikkelt Ryan opnieuw zijn alarmerende symptomen. Hij is ditmaal zeer ernstig ziek. Op maandag wordt hij in coma door zijn pleegouders opnieuw naar de intensive care van het Cardinal Glennon ziekenhuis gebracht. Opnieuw stellen tests ethyleenglycol vast. Patricia Stallings wordt gearresteerd en aangeklaagd wegens first degree murder. Ze wordt ervan verdacht antivries en nagellak remover in Ryans voeding te hebben gestopt. Ze mag niet op borgtocht worden vrijgelaten.

De medische staf besluit, gezien de ernst van Ryans vergiftiging, een soort laatste redmiddel toe te passen: toediening van grote hoeveelheden ethanol (alcohol) om te voorkomen dat ethyleenglycol wordt omgezet. Het mag niet baten. Op donderdagavond sterft Ryan in de armen van zijn vader. Op zijn overlijdensakte komt te staan "dood door vergiftiging met ethyleenglycol'.

Doodstraf

Terwijl Patricia in voorarrest zit, bereidt de openbare aanklager van Jefferson County, William Johnson, een strafproces voor. Het lijkt een uitgemaakte zaak, want inmiddels is de antivries ook, onafhankelijk, door een toxicologisch laboratorium van St. Louis University in Ryans bloed aangetoond, bovendien ook in de fatale zuigfles. Johnson verklaart tegenover verslaggevers dat Patricia voor haar daad levenslang kan krijgen of zelfs de doodstraf. Hij zegt te zullen aansturen op het laatste.

Enkele maanden later, in oktober, ontdekt Patricia in de gevangenis dat ze zwanger is. Vier maanden later, in februari 1990, baart ze vier weken te vroeg een nieuwe zoon, David Jr. De baby wordt meteen na de geboorte bij pleegouders van de DFS ondergebracht.

Na tweeëneenhalve week ontwikkelt David Jr. exact dezelfde symptomen als zijn overleden broertje. Hij wordt onmiddellijk in het ziekenhuis opgenomen - ditmaal niet het Cardinal Glennon, maar het St. Louis Kinderhospitaal waarheen Patricia een half jaar eerder op weg was geweest. Aldaar vindt een grondig onderzoek plaats. Men stelt vast dat de kleine David lijdt aan een zeldzame erfelijke stofwisselingsstoornis: methylmalonacidemie, afgekort MMA. De ziekte komt voor bij 1 op de 48.000 zuigelingen. De symptomen lijken oppervlakkig op die van vergiftiging met ethyleenglycol.

Het echtpaar Stallings heeft inmiddels met 10.000 dollar geleend geld een advocaat uit St. Louis in de arm genomen. Deze man, Eric Rathbone, zegt de Stallings herhaalde malen toe om, in het licht van de nieuw gebleken feiten, de testresultaten van de tegenpartij te zullen aanvechten. Met zijn kandidaats biochemie verwacht hij dit zelf wel te kunnen opknappen, want de Stallings bezitten veel te weinig geld om hun eigen contra-expertise te kunnen laten uitvoeren.

Eind januari 1991 begint het proces. Een juist gekozen nieuwe aanklager, George McElroy, voert getuigendeskundigen op van SmithKline en het Cardinal Glennon. Ze leggen vernietigende verklaringen af. McElroy baseert zijn requisitoir geheel op de ethyleenglycol in Ryan's bloed: wat anders dan vergiftiging kan de aanwezigheid ervan verklaren? In het huis van de Stallings is door de politie een fles antivries gevonden.

De verdediging door Rathbone is rampzalig. De advocaat voert geen getuigendeskundigen aan die de laboratoriumrapporten aanvechten. Hij roept geen character witnesses op die voor de levenswandel van Patricia instaan. De MMA-diagnose van David Jr. wordt door de rechtbank als irrelevant feit afgewezen. Het enige dat Rathbone doet, is zijn bijeengeharkte kennis over MMA debiteren. Maar de jury is daarvan evenmin onder de indruk als van Patricia's wanhopige ontkenningen (in tranen) dat ze Ryan heeft vermoord. Na een proces van vier dagen gaat de jury tien uur in conclaaf. Het oordeel luidt: schuldig. Een maand later veroordeelt de rechter Patricia Stallings tot levenslang.

Unsolved Mysteries

De zaak veroorzaakt de nodige opschudding in de media. In april kijkt prof.dr. William Sly, hoofd van de vakgroep Biochemie en Moleculaire Biologie van St. Louis University (waaronder ook het laboratorium valt waar de onafhankelijke tweede positieve test op ethyleenglycol was gedaan), toevallig naar een programma op het lokale pulpnet. Het heet Unsolved Mysteries en gaat over de zaak Stallings.

De affaire wekt zijn wetenschappelijke nieuwsgierigheid. Is het niet aannemelijk dat Ryan ook aan MMA heeft geleden en is het uit te sluiten dat SmithKline en het St. Louis University lab een fout in de analyse hebben gemaakt? Hij neemt contact op met een van zijn ondergeschikten, dr. James Shoemaker, en laat deze op ingevroren monsters van Ryans bloed en de inhoud van de zuigfles nieuwe tests uitvoeren.

Er blijken alleen sporenhoeveelheden ethyleenglycol in te zitten. Is, zo vragen Sly en Shoemaker zich af, de piek die hun voorgangers voor ethyleenglycol aanzagen misschien in werkelijkheid propionaat, dat bij veel MMA-patiënten naast methylmalonaat in grote hoeveelheden in het bloed voorkomt? En staan de vele overige ongeïdentificeerde pieken misschien voor andere verbindingen die zich bij MMA ophopen?

Vader David Stallings heeft inmiddels voor 60.000 (in termijnen te betalen) dollars een nieuwe advocaat gehuurd, David Almond, die campagne voert voor een nieuw proces op grond van onbekwame verdediging. Sly brengt aanklager McElroy en de andere betrokken partijen schriftelijk op de hoogte van Shoemakers resultaten. Almond gebruikt deze brief bij zijn petitie tot heropening van de strafzaak. Op 28 juli beslist de rechter dat Patricia Stallings inderdaad, wegens onbekwame verdediging, een nieuw proces verdient. Ze wordt nog dezelfde avond vrijgelaten.

Sly en Shoemaker hebben inmiddels contact opgenomen met een autoriteit op het gebied van erfelijke stofwisselingsziekten, dr. Piero Rinaldo van Yale University in Connecticut. Deze Italiaan beschikt over de analytische methoden om MMA aan te tonen met behulp van bloedmonsters. Hij krijgt de beschikking over de allerlaatste druppel bloedserum die er inmiddels van Ryan is overgebleven: 100 microliter (0,1 milliliter), juist voldoende voor één analyse met gaschromatografie en massaspectrometrie. De analyse, uitgevoerd op 30 juli, toont een grote hoeveelheid methylmalonaat aan, het kenmerkende tussenprodukt van de stoornis (zie kader). Ook Rinaldo vindt alleen minieme spoortjes van ethyleenglycol.

De analyse wijst onomstotelijk op MMA, maar is in lijnrechte tegenspraak met de bevindingen van SmithKline en het Cardinal Glennon. Rinaldo brengt McElroy van dit feit op de hoogte en stelt hem voor om de rapporten van de eerdere analyses te controleren. De onderzoeker krijgt de beschikking over de originele testrapporten en alle overige paperassen met betrekking tot de deskundigengetuigenissen, een pak van in totaal 800 pagina's. In zes weken ploegt hij zich hier als een detective doorheen.

Broddelwerk

Tot zijn ontzetting ontdekt Rinaldo dat er van de beide analyses uit St. Louis niets, maar dan ook niets deugt. In zijn wetenschappelijke loopbaan heeft hij nog nooit zulk broddelwerk gezien. Beide laboratoria blijken zich schuldig te hebben gemaakt aan elementaire methodologische fouten en een sterk bevooroordeelde interpretatie.

De identificatie van gifstoffen in monsters dient, zeker in forensische en juridische zaken, altijd met op zijn minst twee verschillende, elkaar complementerende analytische technieken te worden uitgevoerd. Vaak komt dit neer op gaschromatografie plus een techniek uit het rijtje massaspectroscopie, infraroodspectrometrie en hoge-druk vloeistofchromatografie (HPLC). Zo is het onderzoek door het Gerechtelijk Laboratorium in Rijswijk aan het doek van Barnett Newman gedaan met gaschromatografie en infraroodspectrometrie.

Rinaldo ontdekt dat de analyse van SmithKline Beecham Clinical Laboratories, Inc. tegen deze elementaire regel zondigt. Het lab baseert zich alleen maar op gaschromatografie en de uitslag is alleen daarom al aanvechtbaar.

Erger nog is dat er van de methodologie en de controles geen spaan klopt. Gaschromatografie is een techniek waarbij verbindingen in een monster van elkaar worden gescheiden. Afhankelijk van hun chemische eigenschappen komen ze elk op hun karakteristieke moment uit de gaschromatograaf te voorschijn en veroorzaken dan een piek. De plaats van de piek is kenmerkend voor de verbinding en door vergelijking met een referentiechromatogram van een bekende verbinding kan men deze identificeren.

Als het netjes gedaan wordt ten minste. Rinaldo ontdekt dat SmithKline een monstervoorbereiding uit het jaar nul heeft gebruikt en dat het gaschromatogram van Ryans serum in feite niet interpreteerbaar is. Verbijsterd is hij wanneer hij vaststelt dat de "ethyleenglycolpiek' in het gaschromatogram van Ryans bloedmonsters in de verste verte niet overeenstemt met die op de controles. De piek ligt niet minder dan zeven tot elf standaardafwijkingen van de referentie verwijderd.

Rinaldo bestudeert nu de rapporten van het tweede lab, van St. Louis University. Op papier gaat het hier om een correcte, ijzersterke combinatie van gaschromatografie en massaspectrometrie (een analytische techniek waarbij de te onderzoeken verbindingen worden geïoniseerd en in een elektromagnetisch veld op massa worden gescheiden). De kwaliteit van de gaschromatografie blijkt, in tegenstelling tot die van SmithKline, heel redelijk, maar nu is de massaspectrometrie beneden iedere standaard. De ethyleenglycol-controle is compleet overladen en correspondeert van geen kanten met het spectrum uit Ryans serum.

Er rest Rinaldo geen andere conclusie dan dat de tests zwaar bevooroordeeld zijn uitgevoerd. Alleen wie ziet wat hij wil zien, zegt hij, kan uit zulke resultaten besluiten tot ethyleenglycol, en dan nog eigenlijk alleen door niet te kijken.

Schulden

Op 19 september brengt Rinaldo rapport uit aan openbare aanklager McElroy. Deze belegt een dag later een persconferentie waarin hij verklaart niet langer in de wetenschappelijke bewijslast tegen Patricia Stallings te geloven en alle aanklachten te zullen intrekken. De inmiddels anderhalf jaar oude David Jr. (bijgenaamd "DJ') verhuist van zijn pleegouders naar huize Stallings, waar zijn ouders hem voor het eerst leren kennen.

Eindelijk herenigd, proberen de Stallings zo goed en zo kwaad als het kan de draad weer op te pakken. Het gezin gaat gebukt onder zware schulden. David moet nog 24 maandtermijnen schuld afbetalen aan de DFS die hem zijn kind afnam. Het speciale dieet van DJ (zie kader) kost 200 dollar per week. Daarnaast zijn er nog de gemaakte medische kosten en de 60.000 dollar die hij aan Almond moet afbetalen.

Maar op de lange termijn zijn de materiële toekomstverwachtingen van de Stallings zonnig. Het echtpaar bereidt, met weer een andere advocaat, een civiele procedure voor tegen de artsen die Ryan hebben behandeld, St. Louis University, het Cardinal Glennon, SmithKline Beecham en de twee deskundigen die tijdens het proces tegen Patricia hebben getuigd. Inzet is een nog onbekend aantal miljoenen dollars. Rinaldo zal optreden als deskundige-getuige à charge. Het proces begint over zes tot twaalf maanden.

En er zijn nog andere mogelijkheden om rijk te worden. De Stallings ontvingen al diverse aanbiedingen voor een filmcontract en een boek over de zaak is in de maak.

De dood ingejaagd

Rinaldo is van mening dat de achterdochtige artsen van het Cardinal Glennon niet alleen Patricia onschuldig achter de tralies deden belanden, maar door hun onoordeelkundig handelen tevens Ryan de dood hebben ingejaagd. Volgens hem moet zeker een kinderziekenhuis bedacht zijn op de erfelijke stofwisselingsstoornissen die zich in het eerste levensjaar kunnen openbaren. Lynch en zijn collega's hebben in dit opzicht jammerlijk gefaald. Vanaf het eerste moment onderzochten ze maar één mogelijkheid: vergiftiging. Door hun suggestieve vraagstelling beïnvloedden ze vervolgens de testlaboratoria.

De diagnose van vergiftiging door ethyleenglycol was volgens Rinaldo volstrekt uit de lucht gegrepen. Ethyleenglycol in lethale doses leidt binnen de 12 uur tot de dood, in zeldzame gevallen tussen de 12 en de 24 uur. Ryan kwam bij zijn tweede en fatale bezoek 102 uur na zijn laatste contact met Patricia het ziekenhuis binnen. Moord kon dus alleen al op die grond medisch worden uitgesloten. Niet het vermeende ethyleenglycol, maar de verwaarlozing van de MMA en het paardemiddel van de alcoholbehandeling werden de baby fataal, aldus Rinaldo.

Patricia heeft volgens Rinaldo ongelooflijk veel geluk gehad. In de eerste plaats doordat ze zwanger was, in de tweede plaats doordat de tweede baby dezelfde afwijking had (al is het wrang om in dit verband van "geluk' te spreken). De kans op weer een baby met MMA bedroeg 1 op 4.

Dat de zaak aan het rollen kwam dankt Patricia geheel aan de onbezoldigde wetenschappelijke speurzin van Sly, Shoemaker en Rinaldo. En last but not least was er het geluk van de laatste druppel serum waarmee Ryans MMAkon worden bewezen. Die kan wel eens miljoenen dollars waard zijn geweest.