Componeren van de wind

De laatste sessie. Regie: Hans Hylkema. Met: Eric Dolphy, Thierry Bruneau, Misja Mengelberg, Han Bennink. In: Amsterdam, The Movies; Nijmegen, Cinemariënburg.

Jazzfilms, documentaires dan wel speelfilms, plegen uitgebreid stil te staan bij de dramatisch aantrekkelijke aspecten van een muzikantenleven. Maar de multi-instrumentalist en jazzvernieuwer Eric Dolphy (1928-1964) gebruikte drugs noch alcohol; wel at hij uit gezondheidsoverwegingen grote hoeveelheden honing, zonder te weten dat hij diabeticus was. Het drama was een misverstand: eenmaal buiten bewustzijn opgenomen in een Berlijns ziekenhuis, werd hij aan zijn lot overgelaten, omdat de artsen dachten dat hij wel een verslaafde zwarte jazzmusicus zou zijn.

Vlak voor zijn dood maakte Dolphy, begeleid door onder anderen Han Bennink, Misja Mengelberg en Jacques Schols, een tournee door Nederland, resulterend in een radio-sessie in de VARA-studio. Die opname van de klassieke plaat Last Date was het uitgangspunt voor de documentaire De laatste sessie. Regisseur Hans Hylkema slaagde erin een vorm te vinden voor het verbeelden van zijn passie voor jazz, strak geconstrueerd en verdeeld in hoofdstukken die corresponderen met de stukken op de plaat. Het schaarse beeldmateriaal van Dolphy (een drie jaar oudere concertregistratie door de Zweedse televisie, foto's van de Hilversumse sessie van Ton van Wageningen) wordt afgewisseld door ontmoetingen van Dolphy's biograaf Thierry Bruneau en door beelden van een door Hylkema georganiseerde reünie van bij de Nederlandse sessie betrokkenen in de radiostudio. Slagwerker Han Bennink leest voor uit zijn dagboekaantekeningen, die zuivere bewondering verraden, en trots over het voorrecht met Dolphy te mogen spelen.

De altsaxofonist, basklarinettist, fluitist en componist Dolphy komt uit de film naar voren als een intelligente en zeer gedisciplineerde fanaticus. Hij had wetenschapper kunnen worden, of musicus in een symfonieorkest, maar werd jazzmusicus omdat het de enige weg was die open stond voor een zwarte Amerikaan aan het eind van de jaren veertig. Ontroerend is het relaas van een buurvrouw uit Los Angeles, die beschrijft hoe Dolphy 's nachts geluiden van vogels en van de wind opnam en die in zijn composities verwerkte. Mengelberg vertelt hoe ingewikkeld die composities waren, en dat hij om Dolphy te plagen een stuk schreef dat nog moeilijker te spelen was.

Muziek is niet alleen een kwestie van instinct en gevoel, maar ook van studie en verstand. De combinatie van beide aspecten kenmerkt eveneens Hylkema's film, een afgewogen documentaire die nu eens niet te hooi en te gras een anekdote en een archiefbeeld aan elkaar koppelt, maar met respect en kennis van zaken zoekt naar de essentie van het onderwerp. De laatste sessie is een van de weinige jazzfilms die de doorgewinterde liefhebber tevreden stellen en een verhelderende introductie vormen voor de geïnteresseerde leek. Hoewel voornamelijk gemaakt met televisiegeld, hoort zo'n huzarenstukje terecht in de bioscoop thuis.