Boris Jeltsin vervolmaakt het isolement van Gorbatsjov

MOSKOU, 12 DEC. Het net rondom Michail Gorbatsjov sluit zich. De Slavische triple-alliantie die Rusland, de Oekraïne en Wit-Rusland zondag sloten is een politiek feit aan het worden. De provocaties en bluf die in het akkoord van Brest besloten lagen en dus reacties moesten uitlokken beginnen te leiden tot berusting. Bijna iedereen die belangrijk is in de Sovjet-Unie wil nu op een of andere manier aanhaken. Zelfs president Noersoeltan Nazarbajev van Kazachstan, de leider van de islamitische Sovjet-republieken. Zelfs minister van defensie maarschalk Jevgeni Sjaposjnikov, die gisteren zijn steun zou hebben toegezegd aan de Slavische bond.

In een paar dagen tijd heeft president Boris Jeltsin van Rusland aldus het isolement van Gorbatsjov weten te vervolmaken. Hoe Gorbatsjov zich daarbij voelt weten op het ogenblik alleen zijn vrouw Raisa Maksimova en zijn naaste medewerkers. Maar de eerste zwijgt en de anderen zenden slechts tegenstrijdige signalen. Volgens zijn intellectuele strijdmakker Georgij Sjachnazarov staat hij op het punt van aftreden, volgens zijn woordvoerder Andrej Gratsjov wil hij aanblijven om de “legitimiteit en continuïteit” in deze overgangstijd te waarborgen.

Gisteren voltrok zich de doorbraak. 's Morgens had Jeltsin in het ministerie van defensie een gesprek met Sjaposjnikov en de chefs van staven. Jeltsin had een heel pakket beloftes meegenomen. De eenheid van de krijgsmacht staat wat hem betreft niet ter discussie, het commando over de strategische kernwapens blijft in één hand en van bezuinigingen op het militaire apparaat is ook geen sprake. Een diepe kniebuiging kortom voor het "militair-industrieel complex'. Dat kan hij er nu als vijand even niet bij hebben, ook al is het een raadsel hoe hij al deze toezeggingen denkt te kunnen financieren als hij straks zijn economische hervormingsprogramma tenminste ook serieus wil blijven nemen.

Sjaposjnikov toonde zich volgens Jeltsins medewerkers na afloop “tevreden”. Generaal Valeri Manilov, de man die de public relations van het departement van defensie tegenwoordig onder zijn hoede heeft, bevestigde dat later. Jeltsin had “op vrijwel alle vragen die het leger bezighouden antwoord gegeven”, aldus Manilov.

Pag 5:

"Geen imperiale ambities'

Later op de dag kwam er in de Russische regeringszetel, het "Witte Huis', een interessant telefoontje binnen bij staatssecretaris Gennadi Boerboelis - tevens vice-premier van de regering en in beide functies de grote regisseur achter de schermen. President Nazarbajev van Kazachstan had besloten Boerboelis mee te delen dat zijn land geneigd was mee te doen met het Slavische gemenebest.

Vandaag zouden de presidenten van alle vijf centraal-Aziatische republieken (Kazachstan, Oezbekistan, Kirgizië, Tadzjikistan en Toerkemistan) in de Toerkmeense hoofdstad Asjchabad proberen daarover een gezamelijke beslissing te nemen. Hoe die zou uitpakken, lag echter al voor de hand. Tot nu toe heeft namelijk alleen president Rachman Nabijev van Tadzjikistan zich voor behoud van de oude unie uitgesproken, omdat hij zich niet wil herkennen in het Slavische karakter van het door Rusland, Oekraïne en Wit-Rusland gesloten "gemenebest'. Nabijev is een oude partijchef uit het tijdperk-Brezjnev en leider van de Leninabad-clan die al sinds jaar en dag de dienst uitmaakt in de republiek Tadzjikistan.

In zijn openingsrede vanmorgen tot het Russische parlement probeerde Jeltsin daarom de laatste twijfels in die islamitische kring weg te nemen door te benadrukken dat de driebond absoluut geen Slavische aangelegenheid is. “Rusland heeft geen imperiale ambities. Die waren er niet en zijn er niet. Het gemenebest is ook niet op Slavische principes gebaseerd maar staat open voor alle nationaliteiten”, aldus Jeltsin vandaag.

De paradox van al deze concessies was echter dat Jeltsin zo tegelijkertijd het tapijt onder het "vriendschapsverdrag' met de Oekraïne en Wit-Rusland een beetje wegtrok. Want zijn "gelijkwaardige' partner Leonid Kravtsjoek (president van de Oekraïne) en het parlement interpreteerden eergisteren het akkoord van Brest net een slag anders. Volgens Kravtsjoek zullen de kernwapen-arsenalen bijvoorbeeld via drie sleutels beheerd gaan worden, hetgeen zich niet laat rijmen met Jeltsins belofte dat er voor de strategische sectoren van de krijgsmacht een "eenhoofdig' opperbevel zal blijven bestaan.

De volksvertegenwoordiging besloot vervolgens ook de afgelopen zondag in Wit-Rusland gesloten verdragen op twee cruciale punten iets te wijzigen. Het begrip "coördinatie' in de passage over de buitenlandse politiek van het gemenebest werd gewijzig in "consultatie' en de "garanties' dat de "grenzen open' zullen blijven werden afhankelijk gesteld van nog op te stellen "wetten'.

Met andere woorden: de eerste slag was deze week voor Jeltsin. Maar in de volgende slagen die hij moet maken, zal hij te maken krijgen met bijna dezelfde problemen als Gorbatsjov. Ook Jeltsin kampt met een weerbarstige Oekraïense leiding, die weliswaar geen vertrouwen had in Gorbatsjov en diens unie en derhalve bereid was mee te werken aan Jeltsins manoeuvre, maar daarmee haar wantrouwen jegens het almachtige Rusland nog niet overboord heeft gezet.