"Wat maakt het uit als je in de rij moet staan'

MOSKOU, 11 DEC. Precies vijfenveertig uur later dringt het grote nieuws van het nieuwe Slavische Gemenebest tot de straten van Moskou door. Op het Manegeplein in het centrum van de stad, waar een jaar geleden nog honderdduizenden mensen hebben betoogd, staat dinsdagavond zeven uur een handjevol te demonstreren. Maar waarvoor of waartegen? Dat is volstrekt onduidelijk.

De organisatie is in handen van de Democratische Partij van Rusland (DPR) van de volksvertegenwoordiger-arbeider Nikolaj Travkin, die zich maandag onmiddellijk tegen de slavische triple-alliantie en dus tegen haar president Boris Jeltsin heeft gekeerd. Volgens Travkin, tot voor kort een van de stabielere krachten in de brede coalitie die Jeltsin dit voorjaar het Russische presidentschap bezorgde, is het losse "vriendschapsverdrag' dat Jeltsin zondagavond met zijn Oekraïense en Witrussische collega's sloot het begin van het einde van de Russische eenheid. Wat nu de Oekraïners en Wit-Russen wordt gegund, zullen straks de Tataren, Tsjetsjenen, Ingoesjen, Boerjatiërs en vele anderen in hun eigen, binnen de Russische federatie gelegen huis ook opeisen.

Rechts van het podium (een vrachtwagen) staat de Boerenpartij met een eigen delegatie. “Handen af van Jeltsin”, scandeert het groepje. Het einde van de Sovjet-Unie willen zij niet meemaken, maar wat Jeltsin doet is in principe goedgedaan, is hun lijn.

Links voor de open laadbak heeft een hondertal communisten zich verzameld. Met rode vlaggen, spandoeken waarop Aleksandr Jakovlev en Edoeard Sjevardnadze worden gebrandmerkt als “regisseurs van het verval van de Sovjet-Unie” en een enkeling zelfs met een portret van Jozef Stalin (“alles in het belang van het volk”) dat de radikaal-nationalistische Russische Bode in haar laatste nummer op de voorpagina heeft afgedrukt. “Vijand, vijand van de USSR”, roepen ze onafgebroken tegen de vrachtwagen, voorafgegaan door een 35-jarige man die een megafoon heeft meegenomen en zo de officiële geluidsinstallatie aardig weet te overstemmen.

Daar tussen vertoeft het gewone volk. Zwijgend beziet het 't tafereel en hoort de toespraken aan. Alles bij elkaar maximaal 2500 mensen die naar het centrale plein zijn gekomen om te demonstreren tegen Jeltsin maar vóór de democratie, voor Jeltsin maar tegen het nieuw gevormde Slavische "gemenebest', tegen Jeltsin en zijn slavische bond maar voor herstel van de sovjetmacht, tegen het communisme maar ook tegen de democratische republiek en voor zichzelf.

Die laatste groep is thans in de meerderheid. Politiek is niet haar eerste zorg. Brood op de plank, dat is haar prioriteit. In de woorden van Tatjana Ivanova, een 49-jarige "ingenieur' in de Lichatsjov-autofabrieken (ZIL) die daar op het Manegeplein alleen maar even komt kijken: “Als de Oekraïne en Wit-Rusland nu wel bereid zijn om Moskou te bevoorraden, ben ik voor.”

Een paar kilometer verderop in een rij voor een "gastronom' aan de Kirovstraat is de ontmanteling van de Sovjet-Unie evenmin hét onderwerp van gesprek. De enkele man en vele vrouwen houden zich vooral bezig met de vraag wie voor wie staat. Totdat een geblondeerde vrouw zich in de meute mengt en bij wijze van provocatie over de hoofden heenroept: “Vooruit, wie is er voor de Unie en wie voor de Slavische bond.” De ouderen mompelen dat de Unie hen toch het meest beviel, omdat ze nooit anders hebben geweten. De jongeren brommen: “Mij is het om het even.” “Wat maakt het uit wie er minister van buitenlandse zaken is als je in de rij moet staan?”, voegt een dame er nog even aan toe. Dat in de rij staan - de “hedendaagse variant in Rusland van het negentiende eeuwse jagen”, aldus de kunsthistoricus Michail Gnedovski - is voor haar en haar man een taak die de dagelijkse produktieve arbeid in uren en intensiteit verre overtreft.

Daar op het ministerie van buitenlandse zaken, dat volgens Jeltsins team als gevolg van het akkoord van Brest niet meer bestaat, is de stemming even laconiek. De ambtenaren weten er van niets. Heeft Jeltsin het departement opgeheven? Minister Edoeard Sjevardnadze is er anders niet over ingelicht, noch door de Russische president noch door andere autoriteiten uit diens regering. “Wij werken gewoon door, we merken het wel”, zegt een functionaris van de Europese sectie.

Alleen op het ministerie van de spoorwegen is enige verwarring. Dat departement zou conform het laatste concept voor een nieuwe Unie als centraal orgaan blijven bestaan. Nu weet men er niet meer wat er gaat gebeuren. Maar ook daar is een ander type chaos dezer dagen dominant. Er is geen geld meer. De Sovjet-spoorwegen hebben in het buitenland een schuld van 300 miljoen gulden. De Bundesbahn en andere collega-spoorwegen willen eerst dollars zien voordat men verder samenwerkt. Hetgeen er toe kan leiden dat er vanaf 1 januari geen Russische wagons meer door het buitenland kunnen rijden: de Sovjet-Unie in nieuw isolement. In de Kirovstraat vat een Moskouse vrouw, die na Nieuwjaar een bezoek aan België zal brengen, het probleem samen: “Het is gewoon een gekkenhuis”.