Maar binnenskamers huivert de Navo

Dat de oude Sovjet-Unie verdwijnt, zonder dat duidelijk is hoe de verantwoordelijkheden voor zaken van defensie, vrede en veiligheid in de nieuwe constellatie daar komen te liggen, geeft de NAVO officieel geen reden tot onmiddellijke politieke en militaire ongerustheid.

Het einde van de Sovjet-Unie heeft geen acute, maar wel ingrijpende gevolgen op het terrein van de Europese veiligheid, heet het. Een hoge Amerikaanse functionaris zei dezer dagen “heel tevreden te zijn over de veiligheid van de Sovjet-wapens” en meende dat er op het ogenblik “geen reden voor alarm is”.

Maar binnenskamers is de spanning voelbaar: Amerikaanse functionarissen spreken de vrees uit dat de economische nood zo hoog kan oplopen dat Sovjet-functionarissen wapens of know-how voor goed geld zullen willen verkopen - een potentiële bedreiging voor het non-proliferatieverdrag, dat de verspreiding van kernwapens wil tegengaan. Ook de geruchten over een dreigende staatsgreep in de Sovjet-Unie worden in Westerse kringen serieus genomen.

Het uitroepen van een Slavisch gemenebest, met Minsk als politiek centrum, door de Oekraïne, Rusland en Wit-Rusland betekent niet een onmiddellijke bedreiging voor de rest van Europa, menen de veiligheidsexperts van de NAVO. Maar de Amerikaanse minister van buitenlandse zaken, James Baker, die volgende week op zijn reis naar de Sovjet-Unie niet alleen Moskou, maar ook de Witrussische hoofdstad Minsk en de Oekraïense hoofdstad Kiev zal bezoeken, waarschuwde het afgelopen weekeinde al dat de situatie zich zou kunnen ontwikkelen zoals in Joegoslavië, met dat verschil dat er nu ook kernwapens in het spel zijn.

Het merendeel van de Sovjet-kernwapens bevindt zich in Rusland. Van de circa 12.200 strategische kernwapens staan er 9.650 in Rusland, 1300 in de Oekraïne, circa 1150 in Kazachstan en enkele honderden in Wit-Rusland. Van de tactische kernwapens bevinden zich er 8525 in Rusland, 2685 in de Oekraïne, 650 in Kazachstan en 1120 in Wit-Rusland. Het overgrote deel van de tactische kernwapens in republieken als Georgië, Armenië, Azerbajdzjan, Toerkmenistan, is weggehaald voordat de onafhankelijkheidstroebelen daar begonnen, zo hebben hoge Russische militairen laten weten.

Pag.5:

Navo is ongerust

De presidenten van de Slavische unie (Jeltsin, Kravtsjoek en Sjoesjkevitsj) willen één centraal commando over de strategische krijgsmacht. President Jeltsin heeft dit telefonisch aan zijn Amerikaanse collega, George Bush, laten weten. Maar Amerikaanse defensiekringen verkeren in het ongewisse hoe dat gezamenlijke commando eruit zou moeten zien. Navo-functionarissen in Brussel geven zonder meer toe dat ook zij in het duister tasten: “Betekent dit dat elk van de aan het Gemenebest deelnemende republieken een deel van de sleutel voor het inzetten van kernwapens krijgt?” In Westerse kringen leeft de vrees dat bij voorbeeld de Oekraïne, hoewel die republiek te kennen heeft gegeven van zijn kernwapens af te willen, deze wapens toch als politiek middel zal gebruiken om binnen de nieuwe verhoudingen bepaalde concessies van andere republieken te verkrijgen. De daadwerkelijke inzet van kernwapens mag dan niet erg waarschijnlijk zijn, men zal wellicht de afschaffing en ontmanteling aan politieke voorwaarden, zoals de onaantastbaarheid van de grenzen, willen verbinden. Zo zouden de beloften die Kiev nu doet aan het Westen met betrekking tot de kernwapens dus afhankelijk kunnen worden van wat Moskou doet.

Om de kans op nucleaire ongelukken te verkleinen heeft de Amerikaanse regering inmiddels enkele honderden miljoenen dollars uitgetrokken om kernwapens in de Oekraïne en in Kazachstan te vernietigen. Het Amerikaanse Congres heeft daarmee al ingestemd.

De NAVO zou het liefst zien dat alle kernwapens van de Sovjet-Unie worden geconcentreerd op het grondgebied van Rusland, zodat de verantwoordelijkheid voor die wapens bij één instantie komt te liggen. Het meest voor de hand liggend is dat Ruslands president, Boris Jeltsin, dan de uiteindelijke beslissingsbevoegdheid over deze wapens krijgt. Men realiseert zich overigens wel dat de kernwapens in de verschillende republieken daar niet van de ene op de andere dag kunnen worden vernietigd dan wel weggehaald. Vernietiging is een technisch gecompliceerde en kostbare zaak. Voor transport van de wapens naar Rusland is waarschijnlijk heel wat politiek getouwtrek nodig. De Oekraïners hebben al laten weten er niet aan te denken de kernwapens op hun grondgebied aan de Russen over te dragen.

De tienduizenden soldaten die uit Oost-Europa en uit Mongolië terugkeren en onder barre omstandigheden worden gehuisvest, vormen een baaierd van onvrede. Ze worden gekweld door een gevoel op alle fronten de nederlaag te hebben geleden. Westerse kringen houden rekening met de mogelijkheid dat ontevreden militairen uit het conservatieve middenkader zich zullen verbinden met extreme nationalisten. Kravtsjoek en Jeltsin zijn nu wel de leiders in de Oekraïne en in Rusland, maar ze zijn afkomstig uit het communistische verleden en relatief gematigd in verhouding tot meer nationalistische figuren, die concentratiepunten van nieuwe oppositiebewegingen zouden kunnen worden. Na de afschaffing van de communistische partij en de ontmanteling van de geheime dienst KGB, is het leger de enige structuur die nog overeind staat en die, in combinatie met het militair-industriële complex nog iets grootschaligs zou kunnen ondernemen.

Door de versnelling van de gebeurtenissen komt de vergadering van de Atlantische Samenwerkingsraad, eind deze maand in Brussel, in een schemerlicht te staan. Voor deze vergadering zijn de lidstaten van de NAVO, het voormalige Warschaupact en de drie Baltische staten uitgenodigd. De Sovjet-minister van buitenlandse zaken, Edoeard Sjervardnadze, komt namens de Sovjet-Unie, maar het is zo langzamerhand de vraag of hij nog wel iemand vertegenwoordigt, nu de republieken de macht naar zich toetrekken. In de Verenigde Staten gaan inmiddels al stemmen op om het oude machtscentrum in Moskou (Gorbatsjov) nu maar op te geven en contact te zoeken met de voorstanders van de gemenebest-gedachte, dus met Jeltsin, Kravtsjoek en Sjoesjkevitsj. De komende reis van de Amerikaanse minister Baker zou daartoe een eerste aanzet kunnen zijn.